Tatra T24
Autobusy i ciężarówki
W roku 1923 zbudowano prototyp dużego samochodu ciężarowego Tatra T23, projektu Hansa Ledwinki. Samochód miał ładowność od 2 500 do 4 000 kg, a jego prędkość maksymalna wynosiła 55 km/h. Produkcja seryjna ruszyła w roku 1926. Nadwozia przeznaczone były zarówno pod zabudowę ciężarówek jak i autobusów. W roku 1928 ciężarowe Tatry przekazano do testów, mających zbadać ich przydatność do celów wojskowych. Tam jednak znacznie lepiej spisał się model T24, bazujący na T23, ale wyposażony w dwie napędzane osie tylne.
Tatra T24 powstawała równolegle do modelu T23. Były to samochody konstrukcyjnie bliźniacze, ale T24 miał to coś... czyli bardzo praktyczny napęd na dwie tylne osie. Na drogach nieutwardzonych było to bardzo przydatne, a o możliwości praktycznego wykorzystania przez wojsko chyba nie trzeba specjalnie wspominać.
Tatry T24 wyposażano w następujące silniki benzynowe: podstawowy Tatra 64 o pojemności 7479 ccm i mocy 47,8 kW, Tatra 58 o pojemności 12215 ccm i mocy 80,9 kW oraz Tatra 63 o pojemności 12215 3 i mocy 84,6 kW.
Montowano również dwa silniki wysokoprężne: Tatra 59 o pojemności 12218 ccm i mocy 80,9 kW oraz największą i najmocniejszą jednostkę Tatra 67 o pojemności 16625 ccm i mocy 103 kW. Najmniejsza Tatra 64 miała cztery cylindry a pozostałe silniki to sześciocylindrowe rzędówki.
Tyle słowem wstępu, przejdźmy do tego co naprawdę interesujące, czyli do układu przeniesienia napędu. Właściwości Tatry T24 doskonale obrazuje poniższy film z epoki, który sam w sobie stanowi niezwykle wartościowy materiał. Obejrzyjcie koniecznie.
Aby lepiej zrozumieć niezwykłość tego samochodu i jego zalety przedstawimy wam relację z testów tego typu ciężarówki, które w roku 1930 odbyły się w Polsce. Dlaczego ten samochód zaprezentowano w Polsce? Odpowiedź jest dość oczywista. Liczono na możliwość sprzedaży tych ciężarówek na polskim rynku cywilnym, a prawdopodobnie również miano nadzieję na zainteresowanie ze strony Wojska Polskiego.
Pokaz zorganizował poznański przedstawiciel Tatry, firma Tatra-Auto. Przedsięwzięcie zorganizowano 8 kwietnia 1930 roku. Zaprezentowano autobus i ośmiotonową ciężarówkę. Oba te pojazdy zabudowano oczywiście na podwoziach Tatry T24.
Zainteresowani pokazem wsiedli w Poznaniu we wspomniany autobus i udali się na pole ćwiczebne do Biedruska.
„Po drodze wozy okazały już swe zalety, niosąc miękko po nienajlepszej szosie przy znacznej szybkości. Lecz ogólne zdumienie wywołały demonstracje ciężarówki w bardzo trudnym terenie wojskowego placu ćwiczeń. Rowy, doły, głęboki piasek, potężne dziury, pochyłości 60-stopniowe, wszystko to fraszka dla tego niewiarygodnego wozu. Były chwile, gdy przednia para kół znajdowała się kilka metrów niżej od ostatniej pary, zaś środkowa wisiała w powietrzu. Zebrani jednomyślnie stwierdzić musieli, że nowa kreacja Tatry, to wóz idealny do celów wojskowych, podróżniczych i komunikacji w trudnym terenie, np. na naszych kresach wschodnich.” [1]
Jak widać więc, pokaz przeprowadzony przez Tatra-Auto uznać trzeba za pomyślny.
Opis działania osi tylnych również opublikujemy, cytując bezpośrednio za relacją z testów Tatra-Auto, z tygodnika „Samochód”:
„Przenoszenie siły na obie osie tylne odbywa się za pośrednictwem stałego wału, bez przegubów powodujących stratę siły, gdyż skrzynka tylnej osi połączona jest sztywno ze skrzynką przekładniową za pomocą rury dźwigowej. Na tym wale osadzone są dwa dyferencjały czołowe, umieszczone przed dwoma parami kół stożkowych. Wymienione dwa dyferencjały można blokować z siedzenia kierowcy. Obie tylne osie są dzielone i każda balansuje oddzielnie, skutkiem czego większa część tylnych półosiek jest ciężarem uresorowanym i wszystkie półośki mogą balansować niezależnie w kierunku pionowym.
Dwa podłużne resory umieszczone ruchomo stanowią uresorowanie kół tylnych, co wpływa na równomierne obciążenie kół na każdej stronie wozu.” [1]
W tym miejscu należy wspomnieć, że największa zaleta Tatry T24, czyli zawieszenie obu napędzanych osi tylnych, powodowała również największą wadę tej ciężarówki. Sprawny obserwator już powinien się domyślać o co chodzi. Jeżeli nie, to już śpieszymy z wyjaśnieniami:
Wysoki skok pionowy kół tylnych i długość tego podwójnego zestawu, wymuszała stosunkowo wysokie umieszczenie podłogi przestrzeni ładunkowej. W najlepszym przypadku wymagało to uwzględnienia bardzo obszernych nadkoli, które zabierały dużo przestrzeni i utrudniały rozłożenie ładunku czy też zabudowę nadwozia autobusu. Nie był to jednak problem dotyczący jedynie Taty T24, inne ciężarówki z tamtego okresu również w mniejszym lub większym stopniu posiadały tę wadę.
Kolejną, bardzo istotną cechą Tatry 24 było umieszczenie silnika przed przednią osią, podczas gdy kabina umieszczona była bezpośrednio nad nią. Takie przesunięcie do przodu całego zestawu wydłużało przestrzeń ładunkową ale zapewniało również dogodny dostęp do jednostki napędowej. Na poniższym filmie widać jak łatwe było wyjęcie silnika i jego serwis.
Tatry te za sprawą wspomnianej firmy Tatra-Auto dostępne były również w Polsce, ale trudno oszacować ile z nich trafiło do naszego kraju. Zapewne niewiele, skoro w latach 1926-1931 wyprodukowano łącznie tylko 372 egzemplarze, tych, jak na ówczesne standardy, ogromnych ciężarówek.
Najprawdopodobniej, najwięcej z nich miało czterocylindrowy silnik Tatra 64 o pojemności 7,5 litra. Z archiwalnych czechosłowackich danych wynika, że w 13. sztukach zamontowano silnik Tatra 58, w 16. sztukach Tatra 63, a w 36. najmocniejszą jednostkę - Tatra 67.
Tatra T24 mogła przewieźć 8, czy nawet 10 ton ładunku. Prędkość maksymalna w zależności od silnika i obciążenia oscylowała w okolicach 40-45 km/h. Spalanie najmniejszego silnika wynosiło ok. 35-40 litrów na 100 km.
Trudno powiedzieć jak wiele autobusów zabudowano na podwoziu Tatry T24, ale można przypuszczać, że mogły one być w tym celu wykorzystywane częściej niż jako ciężarówki. Warto dodać, że po długości maski można poznać czy dany egzemplarz miał podstawowy silnik czterocylindrowy, czy któryś z sześciocylindrowych.
Dodatkowo, w roku 1934 francuski producent Lorraine-Dietrich wyprodukował 36 cystern na bazie licencji Tatry T24/58. Przeznaczone były one dla francuskiego lotnictwa. Licencyjne egzemplarze najłatwiej rozpoznać po charakterystycznych szerokich oponach.
Na bazie Tatry T24 zbudowano również ciężki ciągnik artylerii, oznaczony jako T25. Prototyp by gotowy już w 1926 roku ale pierwotnie nie skierowano go do produkcji. Dopiero w latach 1933-1934 wypuszczono niewielką partię liczącą 28 sztuk. Pod maskę ciągnika artyleryjskiego trafiły silniki Tatra 64 i Tatra 58. Konstrukcyjnie różnice były nieznaczne. Skrócono jednak ramę tak by uzyskać lepsze właściwości terenowe.
zdjęcia: tatraportal.sk
[1] Samochód nr 29, rok 1930