Historia powstania, źródła inspiracji konstrukcji oraz koncepcji, parametry lekkich samochodów terenowych - GAZ 64 oraz jego następców - GAZ 67 oraz 67B, powszechnie nazywanych Czapajew¹.

W związku z przygotowaniami Stanów Zjednoczonych do wojny, amerykański Departament Wojny w lipcu 1940 roku ogłosił przetarg na lekki samochód wojskowy. Powyżej na zdjęciu samochód Bantam BRC-40 (Bantam Reconnaissance Car 40), którego koncepcja oraz prototyp zaprezentowany został 23 września 1940 roku w odpowiedzi na ogłoszony przetarg. Koncepcja zainspirowała kolejnych projektantów i producentów samochodów, w tym Willysa MB, Forda Pygmy oraz tytułowego GAZ 64. W styczniu 1941 roku władze ZSRR zleciły konstruktorom fabryki GAZ skonstruowanie własnego samochodu na wzór Bantama, o którym dowiedziały się z materiałów prasowych oraz działań białego wywiadu. 

Rozpoczęły się bardzo szybkie działania. W dniu 1 lutego 1941 roku do Ludowego Komisariatu Średniej Inżynierii przyszedł rozkaz zlecający wykonanie do 15 kwietnia 1941 pierwszych prototypów na wzór amerykańskiego samochodu. Ludowy Komisariat Średniej Inżynierii W. A. Małyszew wezwał do Moskwy głównego projektanta zakładów GAZ. inż. Witalija Andrieewicza Graczewa, zapoznał go z amerykańskimi publikacjami i zlecił rozpoczęcie szybkich prac nad radzieckim prototypem, który później otrzymał oznaczenie fabryczne GAZ-64-416. Prace rozpoczęły się 3 lutego w Warsztatach Eksperymentalnych GAZ im. Mołotowa. Zlecenie na prace rozwojowe i konstrukcyjne zostało wydane także NATI (Naukowy Instytut Motoryzacji) bez określenia oczekiwanych parametrów technicznych.

Ostateczne wymagania techniczne zostały wydane dopiero 22 marca 1941 roku, kiedy prace zbliżały się już do finału. Określono: długość samochodu nie powinna przekraczać - 3100 mm, rozstaw kól - 1200 mm, rozstaw osi - 2100 mm, wysokość (najwyższy punk pokrywy silnika) - 970 mm, masa - 1000 kg, liczba osób - 4, nośność - 400 kg, żywotność - 5000 km, napęd 2+2. Docelowo miało powstać kilka opcji samochodu: rozpoznanie, dowódca, ciągnik artyleryjski. Pojazdy dla dowódcy i rozpoznania miały być wyposażone w 4 osobowe otwarte nadwozia, okryte plandeką, samochód artyleryjski miał mieć nadwozie 2 osobowe typu pick up. Pojazd rozpoznawczy miał być wyposażony w uchwyt do karabinu maszynowego DS-39 (ДС-39), samochód dowódcy miał być wyposażony w radiostację. 

Od 15 kwietnia do 27 kwietnia 1941 roku prototypy GAZ-64 skierowano na testy wojskowe na poligonie NIIBT GBTU w miejscowości Kubinka pod przewodnictwem A. M. Sieja. W testach uczestniczyły również pojazdy NATI-AR, GAZ-61 oraz niemiecki Tempo G1200.

Wbrew spotykanym niekiedy opiniom, powstała w wyniku tego konstrukcja GAZ-64 z końca marca 1941 roku nie była w żaden sposób oparta na samochodach amerykańskich (Rosjanie wówczas nie mieli jeszcze wtedy do nich dostępu), zapożyczono ogólną koncepcję konstrukcyjną, formę nadwozia i zbliżone wymiary.

Podstawowe wymiary samochodu GAZ 64 z 1941 roku. 

Silnik:

• Oznaczenie silnika - GAZ 67
• Rodzaj - benzynowy, czterosuwowy, dolnozaworowy
• Pierwowzór - silnik Ford A/B oraz jego modyfikacja GAZ M1 (10-letnia umowa o współpracy z Fordem)
• Paliwo - niskooktanowa benzyna А-66 lub А-70
• Zasilanie - gaźnik 
• Ilość cylindrów [szt] - 4
• Ilość zaworów [szt] - 8
• Układ cylindrów - rzędowy
• Średnica cylindra [mm] - 98,43
• Skok tłoka [mm] - 107,95
• Pojemność skokowa silnika [cm³] - 3 285
• Stopień kompresji - 4,6
• Kolejność zapłonu - 1-2-4-3
• Zapłon - bateryjny (cewka, aparat zapłonowy, świece)
• Rozrusznik - elektryczny
• Chłodzenie - opadowo-wymuszone pompą odśrodkową, wentylator z napędem od wału korbowego
• Blok - żeliwny
• Głowica - żeliwna wspólna dla wszystkich cylindrów
• Tłok - stop aluminium
• Moc maksymalna [KM] - 54 / 2800 obr/min
• Maksymalny moment obrotowy [Nm] - 180 / 1400 obr/min
• Masa własna suchego silnika [kg] - 160 (bez koła zamachowego i sprzęgła)
• Pojemność miski olejowej [l] - 
• Filtr oleju - płytkowy
• Filtr powietrza - mokry olejowy
• Filtr paliwa - sitko plus wkładka filcowa
• Trwałość [km] - 20 000
• Sprzęgło - jedno tarczowe, suche, mechaniczne

cdn. 

Podstawowe wymiary GAZ 67B

• Masa własna [kg] -
• Ładowność [kg] - 420 lub 4 osoby plus 100 kg ładunku  
• Masa całkowita [kg] - 1200
• Nacisk osi przedniej | tylnej [kg] - bd. | bd.
• Długość całkowita [mm] - 3305 (z kołem zapasowym)
• Szerokość [mm] - 1535
• Wysokość z plandeką [mm] - 1690
• Wysokość do górnej ramy okna [mm] - 1560
• Rozstaw osi [mm] - 2100
• Rozstaw kół przednich | tylnych [mm] -  1278 | 1245
• Prześwit osi przedniej | tylnej [mm] - 210 | 210
• Minimalny promień zawracania [mm] - 
• Kąt natarcia | zejścia [°] - 72 | 45
• Zwis przedni | tylny [mm] - 
• Prędkość maksymalna [km/h] - 100
• Zużycie paliwa [dm³/100 km] - 

Samochody GAZ 67 były wykorzystywane w końcowej fazie II wojny światowej, a później w trakcie wojny koreańskiej (1950 - 1953). Po wojnie GAZ-67B był szeroko stosowany jako pojazd sztabowy, rozpoznawczy, do transportu piechoty oraz rannych, a także jako lekki ciągnik artyleryjski. Wolumeny produkcji GAZ-67 i GAZ-67B w czasie wojny były stosunkowo niewielkie - 4851 sztuk, co stanowiło mniej niż 1/10 dostaw do ZSRR pojazdów Willys MB i Forda GPW w ramach alianckiego programu pomocy Lend-Lease Act. Wielkość produkcji do końca wojny wyniosła: GAZ-67 - 3137 sztuk, GAZ-67B - 1714 sztuk, po wojnie do zakończenia produkcji w 1952 roku, wytworzono - 92 843 sztuk. W czasie wojny ograniczając produkcję samochodów, większość mocy produkcyjnych skierowano na produkcję lekkiego samochodu opancerzonego BA-64 korzystającego z podwozia GAZ 67 I GAZ 67B. W sumie w latach 1942 - 1945 powstało 8217 egzemplarzy pojazdu opancerzonego BA-64 i BA-64B.

Po wojnie GAZ-67B był aktywnie wykorzystywany nie tylko w armii, ale także w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych, eksploracji geologicznej, leśnictwie oraz rolnictwie, itp. Na podwoziu GAZ 67B osadzano różne zabudowy specjalistyczne m,in. hydrauliczną wiertnicę geologiczną BKGM-AN, a także pługi odśnieżne. Pod koniec II wojny światowej GAZ 67B znajdował się także na wyposażeniu Wojska Polskiego (nieoficjalnie acz powszechnie nazywanego Ludowe Wojsko Polskie²)

Następca samochodu GAZ 67B został powszechnie używany także w Polsce, GAZ 69 oraz GAZ 69A (komandorka) produkowany w latach 1952 - 1973.

Marek Jachowicz

Źródła:

• Nevington War Museum [dostęp 7.12.2025]
• Blueprints for 3D modeling [dostęp 7.12.2025]
• Jewgienij Proczko: GAZ-64/67, GAZ-61/AR-NATI (4x4). Warszawa: Wydawnictwo Militaria, 2006
• Andrzej Zasieczny: Broń Wojska Polskiego 1939 - 1945 Wojska lądowe. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Alma-Press, 2006
• Материал из Википедии ГАЗ-64 [dostęp 7.12.2025]
• Материал из Википедии ГАЗ-67 [dostęp 7.12.2025]
• Bantam BRC [dostęp 7.12.2025]
• Pat Ware: Military Jeep: 1940 onwards (Willys MB, Ford GPW, and Hotchkiss M201): enthusiasts’ manual. Sparkford: Haynes Publishing, 2010
• Opisy Broni GAZ 67 [dostęp 7.12.2025]
• Prawdziwa historia Czapajewa [dostęp 7.12.2025]

Przypisy:

1. Czapajew - Wasilij Iwanowicz Czapajew (Василий Иванович Чапаев) |ur. 16 stycznia/28 stycznia 1887, zm. 5 września 1919) – rosyjski i radziecki wojskowy, dowódca dywizji, uważany w byłym ZSRR za bohatera wojny domowej, we współczesnej Rosji już niekoniecznie.
2. Ludowe Wojsko Polskie (LWP) – propagandowa, nigdy nie sformalizowana nazwa wojska podporządkowanego partii komunistycznej, używana w okresie PRL także w odniesieniu do pierwszych jednostek wojskowych tworzonych samowolnie przez ZSRR przy Armii Czerwonej od 1943 roku. Formalna nazwa brzmiała Wojsko Polskie [Źródło: IPN]

Czytaj także:

• Lublin 51 i jego wzór Gaz 51 [ГАЗ 51] zapatrzony na Forda i Dodge’a oraz Studebaker-a US-6
• Silnik GAZ M 20 oraz S 21 [dostęp 7.12.2025]