W styczniu 1863 roku wybuchło najtragiczniejsze z polskich powstań narodowych; Powstanie styczniowe przeciwko Imperium Rosyjskiemu. Najtragiczniejsze, bo nawet najbardziej optymistyczni historycy nigdy nie odważyli się pisać o jego szansach na zwycięstwo. Powstanie styczniowe było największym i najdłużej trwającym polskim powstaniem narodowym. Powstanie zostało ogłoszone Manifestem 22 stycznia wydanym w Warszawie przez Tymczasowy Rząd Narodowy. Bezpośrednim impulsem do podjęcia walki zbrojnej w 1863 roku było zarządzenie przez władze rosyjskie poboru do obowiązkowej służby wojskowej. Powstanie wybuchło 22 stycznia 1863 w Królestwie Polskim i 1 lutego 1863 na historycznej Litwie, trwało do jesieni 1864. Swoim zasięgiem objęło ziemie zaboru rosyjskiego: Królestwo Polskie i tak zwane ziemie zabrane. Miało charakter wojny partyzanckiej, w której stoczono ok. 1200 bitew i potyczek. Przez oddziały powstania styczniowego przewinęło się około 200 000 osób, zarówno z rodzin szlacheckich oraz w mniejszym stopniu z rodzin chłopskich i mieszczańskich. Na Litwie właściwej, Żmudzi i zachodniej Białorusi zryw przybrał charakter masowy, angażując nie tylko Polaków, lecz również Litwinów i część Białorusinów. Natomiast na pozostałych terenach ziem zabranych - Inflantach polskich, wschodniej Białorusi i Ukrainie powstanie zostało przyjęte obojętnie lub wrogo przez ludność łotewską, białoruską i ukraińską.
„Ostatnią nadzieją romantyków było pozyskanie dla powstania ludu, co chciano osiągnąć, ogłaszając radykalną reformę uwłaszczeniową. Okazało się jednak, że chłopi nie byli zainteresowani udziałem w powstaniu, wręcz przeciwnie, skorzystali na jego stłumieniu i dekrecie uwłaszczeniowym Aleksandra II z marca 1864 roku” – zauważa prof. Kopczyński.
Powstanie zakończyło się całkowitą klęską powstańców, z których około 20 000 poległo w walkach, blisko 1000 stracono, a około 38 000 skazano na katorgę lub zesłanie na Syberię, ponad 10 000 wyemigrowało. Wojska rosyjskie pacyfikowały powstanie z dużą determinacją i okrucieństwem. Miejscowości, które udzieliły schronienia powstańcom, były palone, zdarzały się również przypadki rzezi ludności cywilnej. Po upadku powstania Polska i Litwa pogrążyły się w żałobie narodowej.
Aleksander Sochaczewski "Pożegnanie Europy", 1894. Przy obelisku na granicy Europy i Azji grupa zesłańców należących do wszystkich wymienionych wyżej kategorii; jedną z postaci - blisko monumentu, po prawej stronie, to Aleksander Sochaczewski.
W roku 1867 zniesiono autonomię Królestwa Polskiego, jego nazwę i budżet, w 1868 wprowadzono nakaz prowadzenia ksiąg parafialnych w języku rosyjskim, a w 1869 zlikwidowano Szkołę Główną Warszawską. W latach 1869–1870 setkom miast wspierających powstanie odebrano prawa miejskie, doprowadzając je tym samym do upadku. W roku 1874 zniesiono urząd namiestnika, a w 1886 zlikwidowano Bank Polski. Skasowano klasztory katolickie w Królestwie, skonfiskowano ok. 1600 majątków ziemskich i rozpoczęto intensywną rusyfikację ziem polskich. Majątki odebrane Polakom, uczestnikom i sympatykom powstania, przekazano Rosjanom, Żydom oraz przedstawicielom innych narodowości popierających rosyjskie władze okupacyjne.
Polikarp Gumiński - Demonstracja patriotyczna zaatakowana przez kozaków (27 luty 1861 rok). Domena publiczna.
