Kościół św. Michała w Gruszczynie to tajemnicze ruiny dawnej świątyni katolickiej i zniszczonego w XVII lub XVIII wieku zboru ariańskiego, zlokalizowane na zalesionym wzgórzu, górze św. Michała (331 m n.p.m.) położonym w paśmie Przedborsko-Małogoskim. Ruiny kościoła administracyjnie znajdują się w pobliżu miejscowości Gruszczyn (gmina Krasocin).
Ruiny kościoła wykazują podobieństwo do późnogotyckich prowincjonalnych kościołów małopolskich, głównie tych budowanych pod koniec XVI wieku. Budowla została wybudowana na osi wschód-zachód. Zachowały się jedynie ściany boczne, prezbiterium oraz mury zakrystii. Kościół wzniesiono na planie krzyża łacińskiego z kamienia wapiennego wydobywanego lokalnie. Budynek ma charakter typowo obronny, o czym świadczą rozmiary, potężne mury oraz pozostałości baszty oraz układ wsporników.
Datowanie kościoła jest przedmiotem sporów historyków. Legenda ludowa mówi, że budowla pochodzi już z XII wieku i miała być kościołem oraz klasztorem chrześcijańskim.
Większość badaczy skłania się jednak ku XVI wiekowi. Zdaniem regionalisty Dionizego Krawczyńskiego nie ma przesłanek, by budowla powstała wcześniej, choć rodowód szesnastowieczny wydaje się najbardziej prawdopodobny. Możliwe, że był to kościół filialny świątyni w Kozłowie, z schodkowym szczytem i dwupoziomową, dobudowaną później zakrystią. Jako potencjalnych fundatorów wymienia się ks. Adama Szypowskiego, właściciela Oleszna i Gruszczyna, oraz Mikołaja Szyszkowskiego, biskupa warmińskiego i sekretarza Zygmunta III Wazy. Pierwsza wzmianka pisemna o obiekcie pochodzi z przełomu lat 1621/22 z dokumentów archidiakonatu kurzelowskiego.
Najciekawszy wątek to zmiana wyznaniowa świątyni. Budynek powstał jako kościół katolicki, lecz najprawdopodobniej niedługo potem na pewien czas stał się zborem ariańskim. O pierwotnym, katolickim przeznaczeniu świadczy orientacja świątyni (ołtarz zwrócony na wschód).
Dokument ariański z 1637 roku podaje, że w 1562 roku Bracia Polscy (arianie) przejęli po katolikach opuszczony, warowny, gotycki kościół i klasztor św. Michała, choć wcześniej miał tam działać nieokreślony bliżej zakon chrześcijański. W XVII wieku, po ustąpieniu arian, w kościele podobno posługiwali bernardyni z Karczówki w Kielcach oraz franciszkanie z Chęcin.
Świątynia została zniszczona prawdopodobnie w XVII lub XVIII wieku, choć dokładne okoliczności upadku pozostają nieznane.
Ksiądz Jan Wiśniewski, opisując ruiny w 1932 roku, przytoczył relacje najstarszych parafian, to właśnie z jego zapisków pochodzi większość krążących dziś legend.
- Legenda o zakonie: mieszkańcy opowiadali, że ich dziadkowie widzieli jeszcze mury kościoła, lecz nikt nie potrafił podać bliższych informacji o jego dziejach. Krążyły różne wersje co do tego, jaki zakon zamieszkiwał to miejsce — wymieniano kanoników regularnych (tzw. Marków), kartuzów lub cystersów jędrzejowskich.
- Legenda o podziemnym tunelu: najbardziej znane podanie mówi o tunelu, który miał łączyć dwór dziedzica ze świątynią. Wątek ten wzmacniają zapiski o sklepionych lochach podziemnych łączących kościół z dworem odległym o kilkaset kroków, gdzie miała znajdować się kaplica. Współcześni badacze są jednak sceptyczni — nikt nigdy nie odnalazł żadnego tunelu, choć zachowały się relacje z okresu II wojny światowej wskazujące, że w podziemiach ktoś się ukrywał, prawdopodobnie były to jedynie piwnice kościelne.
- Legenda o wieku budowli, część miejscowych podań datuje początki świątyni na XII wiek, co znacznie odbiega od ustaleń historyków opierających się na analizie architektonicznej.
Ogólnie, jak podsumował ks. Jan Wiśniewski, z powodu braku dokumentów parafialnych i archiwalnych cała ruina pozostaje dla wszystkich zagadkowa.
Ruiny kościoła w Gruszczynie w latach 1927 -1930. Skan z "Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w powiecie włoszczowskim" - ks. Jan Wiśniewski, 1932. | Źródło
"W Gr. znajduje się na wzgórzu ruina kościoła. Zostały ściany i wysoka frontowa piramidalna facjata. Najstarsi w parafji opowiadają, że ich dziadkowie widzieli tam jeszcze mury kościoła św. Michała, ale nie ma takiego, ktoby dał o tym kościele bliższe wiadomości
Wzgórze to dziś nazywają „św. Michała". Powiadają że kościół należał do zakonu Marków (kanon. regularnych). Inni że należał do Kartuzów lub do Cystersów Jędrzejowskich i że sklepione lochy podziemne łączyły kościół z dworem o kilkaset kroków odległym, gdzie też była kaplıca. W lochach światło gaśnie. Kościół miał być ongi zajęty przez Arjan.
Dokumentów, ani archivum plebanja nie posiada, przeto wspomniana ruina dla wszystkich jest zagadkową." - Ks. Jan Wiśniewski w " Historyczny opis ..."
Ruiny kościoła św. Michała w Gruszczynie były miejscem pielgrzymek rozmaitych „poszukiwaczy skarbów”, ich aktywność niestety przyczyniła się do dodatkowej dewastacji obiektu. Corocznie w ostatnią niedzielę września w ruinach odprawiane jest nabożeństwo, dlatego nie powinna dziwić ołtarza, krzyża i obrazów sakralnych. Msza odbywa się z okazji imienin patrona góry, św. Michała (29 września). Ruiny kościoła św. Michała znajdują się na terenie prywatnym, obiekt nie jest ogrodzony.
Obiekt nie jest wpisany do rejestru zabytków wojewódzkiego, ale został ujęty w gminnej ewidencji zabytków gminy Krasocin.
Czytaj także:
- O Gruszczynie na stronie Muzem Izby Tradycji w Lasochowie [Dostęp 31-07-2026]
- Opencaching - ruiny kościoła św. Michała - OPA27S
- Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w powiecie włoszczowskim" - ks. Jan Wiśniewski, 1932. Wydawca: Szkoła Rzemiosł w Mariówce Opoczyńskiej [Dostęp 31-07-2026]
- Bibliografia na stronie Okolice Lasochowa [Dostęp 31-07-2026]