- Zobacz na mapie: Odwiedź stronę
Cenny przykład architektury pałacowej doby stanisławowskiej. Prof. Władysław Tatarkiewicz zaliczył pałac w Niedźwiedziu do ścisłego grona najdoskonalszych klasycystycznych założeń architektonicznych.
Fotografia Letheko CC BY-NC-ND 4.0 , stan z lipca 2026 roku
Historia
Najstarsze wzmianki o Niedźwiedziu pochodzą z zapisów w aktach Katedry na Wawelu z okresu panowania Kazimierza II Sprawiedliwego. Przed połową XV wieku Niedźwiedź był własnością rodu Szantów. Od II poł. XV w Stadnickich, później Złotnickich i na przełomie XVII i XVIII Małachowskich herbu Nałęcz.
Dwór został wzniesiony prawdopodobnie w późnych latach 80-tych XVIII w przez Piotra Małachowskiego kasztelana wojnickiego i wojewodę krakowskiego.
Około 1808 roku posiadłość wraz z istniejącym już dworem nabył Stanisław Wodzicki herbu Leliwa, w latach 1815-1831 prezes Senatu Rzeczypospolitej Krakowskiej, który po wycofaniu się z życia publicznego osiadł w Niedźwiedziu. Przebudował on dwór na pałac w stylu klasycystycznym, z typowym dachem polskim krytym gontem oraz założył ogród słynący z niezwykle bogatej, unikatowej roślinności sprowadzanej z całego świata, którymi opiekował się zatrudniony na stałe ogrodnik. Ozdobą przypałacowego ogrodu były liczne odmiany róż. Swoje zamiłowanie do ogrodnictwa Stanisław Wodzicki zawarł w sześciotomowym dziele „O hodowli roślin”. Do rodziny Wodzickich pałac należał przez kilka kolejnych pokoleń. Po pierwszej wojnie światowej zadłużonym budynkiem administrowała rodzina Sklenarskich, gdyż ostatni właściciel z rodu Wodzickich mieszkał od 1914 roku w Krakowie. Przed śmiercią zapisał majątek bratankowi - Kazimierzowi Wodzickiemu, młodemu naukowcowi, późniejszemu profesorowi SGGW.
Podczas drugiej wojny światowej w pałacu Niemcy urządzili warsztaty naprawcze, powodując znaczną dewastację budynku. Po wojnie w budynku mieściła się szkoła podstawowa, Gromadzka Rada Narodowa, kino, posterunek MO oraz Stacja Oceny Nasion. Obecnie w pałacu mieści się szkoła podstawowa, gimnazjum oraz przedszkole.
Opis
Założenie dworskie znajduje się w północnej części wsi po lewej stronie lokalnej drogi prowadzącej z Niedźwiedzia w kierunku Słomnik .
Pałac w Niedźwiedziu jest budowlą klasycystyczną w odmianie palladiańskiej, murowaną, piętrową, częściowo podpiwniczoną. Założony został na planie prostokąta. Na osi elewacji frontowej płytki ryzalit z portykiem, a od strony ogrodu ryzalit półokrągły mieszczący reprezentacyjny salon. Fasady regularne, o kondygnacjach dzielonych gzymsem kordonowym, z równomiernym rozmieszczeniem otworów okiennych - na parterze prostokątnych, na piętrze - mniejszych, zbliżonych do kwadratu. Ryzalit frontowy podzielony pilastrami biegnącymi przez obie kondygnacje, z roślinno-geometryczną stiukową dekoracją. Portyk w wielkim porządku, czterokolumnowy. Nad nim, na tle attyki, trójkątny fronton z herbem Wodzickich Leliwa, w otoczeniu wici roślinnych. Całość nakryta dachem łamanym, polskim, z lukarnami ozdobionymi smukłymi szczycikami. Oś główną parteru zajmował od strony frontowej reprezentacyjny hall, a od ogrodu owalny salon z konchowymi wnękami. Zdobiony był dekoracją stiukową w formie medalionów z płaskorzeźbionymi głowami w wieńcach laurowych. W niektórych salach do dziś zachowały się dekoracje stiukowe w formie medalionów lub rozet. W jednym z pomieszczeń pałacowych także klasycystyczny kominek z dekoracją roślinno-geometryczną.
Ze wspaniałego niegdyś założenia ogrodowego ocalały jedynie pojedyncze okazy starodrzewia, z których najcenniejszy jest platan klonolistny w centralnej części ogrodu od strony południowo-wschodniej oraz resztki alei lipowej, która prowadziła z pałacu do miejscowego kościoła.
Dwór dostępny od zewnątrz, obecnie mieści się w nim szkoła.
Bibliografia
- Z.Boczkowska, Powiat miechowski, Warszawa 1953, s.29-30
- M.Raińska, Dwory Małopolski historia i współczesność TOM I, Nowy Sącz 2014, s.134-137
- J.Libicki, Dwory i pałace wiejskie w Małopolsce i na Podkarpaciu, Poznań 2012, s.305-306
Tekst: zabytek.pl | Oprac. Grzegorz Młynarczyk, OT NID w Krakowie, 01-08-2015 r. | Licencja: Uznanie autorstwa - Użycie niekomercyjne - Bez utworów zależnych 3.0 Polska CC BY-NC-ND 3.0 PL
Pałac w Niedźwiedziu w 1912 roku.
Czytaj także
- Władysław Tatarkiewicz - O pałacach wiejskich i dworach
- FotoPolska.eu
- Wodzicki, Stanisław Karol (1764-1843) - O chodowaniu, użytku, mnożeniu i poznawaniu drzew, krzewów, roślin i ziół celnieyszych ...
- Park przypałacowy w Niedźwiedziu
- Kazimierz Antoni Wodzicki
- Szczegóły
- Autor: Letheko
- Kategoria: Miejsca
- Zobacz na mapie: Odwiedź stronę
Bitwa pod Czarkowami miała miejsce 23 września 1914 roku - Potyczka pod Czarkowami stanowiła kluczowy, najbardziej dramatyczny epizod Bitwy korczyńskiej (16–23 września 1914 rok). 1 Pułk Piechoty Legionów Polskich pod bezpośrednim dowództwem ppłk. Edwarda Rydza-Śmigłego otrzymał rozkaz sforsowania Nidy i wyparcia wojsk rosyjskich ze wsi Czarkowy. Przebieg tych kilkugodzinnych zmagań charakteryzował się zaskoczeniem, twardą obroną i ostatecznym odparciem przeważających sił wroga.
Marsz ku zaskoczeniu - O godzinie 14:00, 2. pluton 3. kompanii I batalionu 1. Pułku Piechoty Legionów, dowodzony przez niespełna 22-letniego Czesława Młota-Fijałkowskiego, otrzymał rozkaz wymarszu do wsi Czarkowy. Zadaniem żołnierzy było zabezpieczenie lokalnego węzła dróg oraz przygotowanie kwater dla reszty nadchodzącego batalionu. Polscy żołnierze nie dysponowali informacjami wywiadowczymi, że kilka godzin wcześniej wieś została obsadzona przez silne oddziały rosyjskiej kawalerii (szacowane na 2 szwadrony, czyli około 200–300 szabel).
Oskrzydlenie i heroiczna obrona - Gdy tylko polski pluton wkroczył w rejon wioski, został niespodziewanie zaatakowany, zepchnięty do defensywy i częściowo oskrzydlony. Rosjanie natarli pieszo, formując gęste tyraliery i zasypując młodych legionistów gradem pocisków. Co najgorsze dla Polaków, przeciwnik dysponował niszczycielską siłą ognia w postaci ciężkich karabinów maszynowych.
Młot-Fijałkowski natychmiast wydał rozkaz zajęcia jedynej dostępnej pozycji osłonowej, głębokiego rowu melioracyjnego biegnącego wzdłuż drogi. Pomimo braku doświadczenia bojowego i druzgocącej przewagi ogniowej wroga, legioniści nie ulegli panice i podjęli zorganizowaną obronę karabinową, skutecznie zatrzymując kolejne fale rosyjskich szturmów.
Walka z czasem i nadejście odsieczy - Dowódca plutonu doskonale wiedział, że bez wsparcia jego oddział zostanie prędzej czy później zgnieciony. Dwukrotnie wysyłał łączników, którzy pod ostrzałem przedzierali się do dowództwa batalionu z raportem o sytuacji i kategoryczną prośbą o pomoc.
Obrona rowu trwała nieprzerwanie przez kilka godzin. Dopiero pod wieczór na pole bitwy dotarła wyczekiwana odsiecz głównych sił batalionu. Widząc nadchodzące posiłki i zdecydowany kontratak Polaków, oddziały rosyjskie zdecydowały się na odwrót, pozostawiając Czarkowy w rękach legionistów.
Bitwa pod Czarkowami to jedno z pierwszych tak zdecydowanych zwycięstw Legionów. Udowodniła wartość bojową polskiego żołnierza, podniosła morale w formacji i stała się ważnym symbolem walki o niepodległość.
Losy pomnika - W dwudziestą rocznicę bitwy, 23 września 1934 r., na usypanym wcześniej kopcu (z ziemi przywiezionej z pól bitewnych Legionów) odsłonięto monumentalny Pomnik Zwycięstwa Legionów, zwany też Pomnikiem Czynu Legionowego. Projektantami byli architekt Romuald Gutt i rzeźbiarz Jan Szczepkowski. Centralnym elementem był wysoki na ok. 10 metrów kamienny obelisk zwieńczony rzeźbą legionowego orła; otaczały go tablice z nazwiskami poległych. Uroczystości przewodniczył prezydent Ignacy Mościcki.
Jeden z niewielu cmentarzy wojennych w województwie świętokrzyskim, na którym spoczywają trzy pokolenia żołnierzy polskich: legionistów 1914-1915 roku, żołnierzy Wojska Polskiego 1939 roku i żołnierzy Armii Krajowej. Cmentarz zakładano stopniowo. 23 września 1928 roku na gruntach oddanych przez miejscowego rolnika Aleksandra Kozerę odsłonięto Pomnik Zwycięstwa Legionów autorstwa Konstantego Laszczka w formie obelisku z białego piaskowca zwieńczonego brązową rzeźbą orła w koronie gotującego się do lotu.
Pod pomnikiem złożono prochy nieznanego legionisty poległego 23 września 1914 roku. Rok później na mogile poświęcono płytę z napisem: „Tu spoczywa nieznany legionista poległy pod Czarkowami dnia 23 września 1914 roku”.
W 1937 roku wzdłuż wschodniego boku cmentarza pochowano kilkunastu legionistów ekshumowanych z cmentarzy i mogił w Busku, Jurkowie, Pińczowie, Skowronnie Górnym, Starym Korczynie i Stopnicy. Cmentarz ogrodzono żelaznymi prętami na betonowych słupach i obsadzono krzewami.
21 czerwca 1944 roku pochowano tu 44 żołnierzy Wojska Polskiego poległych w 1939 roku, ekshumowanych z okolicznych mogił, a wraz z nimi prawdopodobnie kilkunastu partyzantów AK. W nocy z 20 na 21 lipca 1944 roku odbył się pogrzeb poległego dowódcy drużyny w oddziale AK podporucznika Józefa Lenczewskiego.
W styczniu 1945 roku Pomnik Zwycięstwa Legionów został wyburzony przez bolszewików.
W kilka lat później na jego postumencie proboszcz parafii Stary Korczyn ksiądz Stefan Opar postawił żelazny krzyż. W 1984 roku na cmentarzu ustawiono tablicę z międzynarodowym znakiem ochrony zabytków. W 1992 roku odbudowano Pomnik Zwycięstwa Legionów. W 2011 roku cmentarz został odrestaurowany. [tekst portal zabytek.pl]
Czytaj także:
- Czarkowy 1914 – zaczątek legendy Legionów Piłsudskiego
- Potyczka w Czarkowach, czyli jak legioniści z Rosjanami wojowali
- Cmentarz wojenny Czarkowy
- Czarkowy – wieś w Polsce
- Szczegóły
- Autor: Letheko
- Kategoria: Miejsca