Józef Maria Hoëné-Wroński

W dniu 24 sierpnia 1776 roku w Wolsztynie, urodził się Józef Maria Hoene-Wroński [+9 VIII 1853], matematyk, filozof, mistyk, wynalazca, nieubłagany wróg masonerii, uważający ją za „zgraję piekielną”, której świadomym celem jest sprowadzenie ostatecznego upadku ludzkości i oddzielenie jej od Boga.

Był syn Antoniego Hoëné, imigranta z Czech, od 1779 roku architekta królewskiego, oraz Elżbiety Parnickiej. W 1792 roku, wbrew woli ojca, opuścił dom i wstąpił do wojska, zmieniając nazwisko na Wroński. Po przegranej bitwie pod Maciejowicami dostał się do niewoli. Od 1795 służył jako kapitan w armii rosyjskiej, w sztabie gen. A. Suworowa. W 1797 roku, po śmierci ojca i otrzymaniu spadku, złożył dymisję, by poświęcić się nauce. Studiował w Królewcu, Halle i Getyndze filozofię i matematykę. Wstąpił do Legionów Polskich gen. Henryka Dąbrowskiego we Francji, a w 1800 roku przyjął obywatelstwo francuskie. Od  roku 1801 pracował w Obserwatorium Astronomicznym w Marsylii, został członkiem Marsylskiej Akademii Nauk i Marsylskiego Towarzystwa Medycznego. W dniu 15 VIII 1804, jak sam wspominał, doznał iluminacji, w której doświadczył „istoty Absolutu” i poznał prawa rządzące światem. Od tego czasu H-Wroński budował zręby filozofii absolutnej.

W roku 1810 przeprowadził się do Paryża i przedstawił Instytutowi Francuskiemu oraz Akademii Francuskiej swoje pomysły reformy matematyki przez wyprowadzenie wszystkich jej twierdzeń z „prawa najwyższego”, które nazwał „prawem algorytmicznym bezwzględnym”. Wzór Wrońskiego pozwalał m.in. rozwijać w szereg funkcje jednej zmiennej. Komisja Akademii Francuskiej uznała, że wzór Hoene-Wrońskiego obejmują wszystkie znane do tamtej pory przypadki, nie chciała jednak przyznać, że wzór ten jest prawdziwy w ogólnym sensie. Wroński odrzucił proponowaną mu przez J.L. Lagrange’a godność członka korespondenta Akademii i wycofał pracę.

W następnych latach wydawał kolejne ważne prace: "Wprowadzenie do filozofii matematyki oraz technia algorytmii" [1811], "Ogólne rozwiązania równań wszystkich stopni" [1812], pracę tę zadedykował Polsce, swojej ojczyźnie, "Krytyka teorii funkcji analitycznych Lagrange’a" [1812], 'Filozofia nieskończoności' [1814], 'Filozofia technik algorytmicznych' [1815–17], 'Krytyka teorii funkcji generujących Laplace’a' [1819]. W większości prace te zostały jednak przez środowisko naukowe zignorowane.

W 1818 roku, zaczął stosować filozofię absolutną i matematykę do opisu i analizy pozamatematycznych obszarów, m.in. wydał kilka numerów czasopism „Sfinks” oraz „Ultra”, gdzie ukazał rozwiązanie za pomocą filozofii absolutnej i matematyki problemów społecznych i politycznych. Przebywając w latach 1820–23 w Anglii próbował zainteresować Royal Society w Londynie i British Board of Longitude swoimi pomysłami dotyczącymi wyznaczania długości geograficznej na morzu i teorii pływów morskich. W efekcie popadł w konflikt z londyńskim środowiskiem naukowym.

W 1823 roku, Hoene-Wroński wrócił do Paryża i prezentował kolejne praktyczne zastosowania swojej metody. Opracowywał tablice matematyczne i skonstruował urządzenia do liczenia: pierścień arytmetyczny, arytmoskop i kalkulator uniwersalny.
W 1827 roku wydał "Kanony logarytmów" (Canons de logarithmes), które z powodu swojej prostoty i zwięzłości okazały się bardzo przydatne i były wielokrotnie wydawane w różnych językach.
W 1835 roku opatentował rozwiązania ulepszające maszyny parowe oraz nowego typu pojazd kołowy.
Sukcesem okazał się wyjazd w roku 1826 do Belgii i kontakt z miejscowymi matematykami, którzy uznali jego wyniki i dzięki którym pojawił się w piśmiennictwie matematycznym.

W końcu lat 20. XIX wieku rozpoczął konstrukcję wielkiej syntezy (wiedzy, polityki i religii), a jej zwornikiem miała być doktryna mesjanizmu. Próbował zainteresować swoją koncepcją władców, papieża, środowisko naukowo-kulturalne. Opublikował wtedy liczne memoriały, Odezwę do narodów słowiańskich (wobec upadku cywilizacji, jedynie Słowianie są w stanie zbudować przyszłość świata), "Prolegomenę do mesjanizmu", "Prodrom do mesjanizmu", "Reformę absolutną" oraz "Unia Antynomialna" [1831], jej zadaniem było propagowanie idei nowego stronnictwa politycznego, które Wroński założył, aby powstrzymać nadchodzące ruchy rewolucyjne i, opierając się na syntezie liberalizmu i konserwatyzmu, dobra i prawdy, zbudować harmonię społeczną i zapewnić pokój.

Po wybuchu powstania listopadowego i wojny polsko-rosyjskiej ogłosił także memoriał do cara Mikołaja I („Á Sa Majesté l`Empereur Nicolas”, Paryż 1831).
Zapowiadał w nim opatrznościową rolę narodów słowiańskich w nadchodzącej epoce, uzależniając to wszelako od zadośćuczynienia przez Rosję krzywd wyrządzonych Polsce i uznania przez Rosję, że Polska, która już raz ocaliła chrześcijaństwo, również obecnie, „daleką będąc od sprzymierzania się z bezbożnością i anarchią, oferuje światu cywilizowanemu przez jednoczenie religii z wolnością zbawienną latarnię morską pośród powszechnej burzy, pośród mroków politycznych, i będzie mogła w ten sposób ocalić cywilizację po raz drugi”.

W rozpoczętym 14 VI 1842 cyklu wykładów o mesjanizmie w Akademii Francuskiej Adam Mickiewicz omawiał z wielkim uznaniem mesjanizm Hoene-Wrońskiego. Ostatecznie jednak ogłosił, że wszystkie mesjanizmy racjonalistyczne, poza jego własnym oraz Towiańskiego, są fałszywe.

Hoene-Wroński z kolei uważał odtąd, że Adam Mickiewicz dokonał kradzieży nazwy „mesjanizm” dla skompromitowania go, będąc przy tym manipulowanym przez „tajemniczą zgraję władającą światem”, czyli masonerię, której Hoene-Wroński był nieubłaganym wrogiem, uważając ją za „zgraję piekielną”, której świadomym celem jest sprowadzenie ostatecznego upadku ludzkości i oddzielenie jej od Boga.

Z powodu trudnego charakteru i mistycyzmu Hoene-Wrońskiego jego dorobek matematyczny był na ogół ignorowany i dopiero od lat 70. XIX w. bywał sporadycznie przedmiotem zainteresowania, m.in. J.V. Ponceleta (Applications d’analyse et de géométrie), A Cayleya (On Wronski’s Theorem 1873), Y. Villarceau (Mécanique céleste. Exposé des méthodes de Wronski et composantes des forces perturbatrices suivant les axes mobiles 1881). W rezultacie jedynym trwałym śladem działalności Wrońskiego na tym polu długo pozostawał wprowadzony przez niego wyznacznik funkcyjny wronskian (nazywany tak w 1882 przez T. Muira).
W dalszych badaniach uznano wagę pionierskiego użycia owych wyznaczników, zauważono też, że mają one charakter ogólniejszy niż sądził Muir. Zapanowała opinia, że odkrycie Hoene-Wrońskiego sięga samych podstaw matematyki, a analogony wronskianów pojawiły się m.in. w geometrii algebraicznej i geometrii enumeratywnej.
Stało się też jasne z czasem, że krytyka teorii analitycznych Lagrange’a (1812) była słuszna. Hoene-Wroński miał w dużej mierze rację uważając, że niewłaściwie rozumie on i stosuje wielkości nieskończenie małe.

W 1811 roku, Wroński rozwiązał problem interpolacji funkcji jednej zmiennej za pomocą ułamków łańcuchowych (w dalszych latach wprowadzał nowe ich rodzaje). Ułamki te matematyk francuski A. Lascaux nazwał w 2003 ułamkami łańcuchowymi Wrońskiego. Jako matematyk Hoene-Wroński nie był uznawany również w kraju. Przybliżeniem dorobku Wrońskiego zajął się w latach 80. XIX w. S. Dickstein, a S. Banach przeanalizował jego absolutne prawo algorytmiczne i pokazał jego miejsce w analizie funkcjonalnej (Über das „Loi suprême von J. Hoene-Wroński 1939).

Stefan Banach uznał, że można je poprawnie sformułować i udowodnić, wzbogacił je w treści topologiczne i wykazał, iż można je stosować w przestrzeniach Banacha oraz w przypadku wielomianów ortogonalnych.

Hoene-Wroński zajmował się również zagadnieniami z pogranicza fizyki i techniki. Już podczas pobytu w Marsylii projektował miejskie wodociągi. Badał zachowanie się cieczy sprężystych i ich przepływów w powiązaniu z teorią maszyn parowych. Opublikował dzieło "Nouveaux systêmes de machines à vapeur fondés sur la découverte de vraies lois de forces mécaniques, introduction philosophique contenant le programme industriel et l’établissement scientifique des nouvelles lois physiques" [1834–35].

Najważniejszym osiągnięciem Hoene-Wrońskiego było zaproponowanie w 1830 nowego typu kół pojazdów (roux mobiles), składających się z dwóch ruchomych względem siebie części, co ułatwiało poruszanie się po trudnym do przejazdu terenie, można w tym rozwiązaniu zauważyć prawzór trakcji gąsienicowej). Próby z tego typu pojazdem przebiegły pomyślnie. W latach 40. XIX wieku J.A. Waligórski lansował ten wynalazek w Norwegii, myśląc o wykorzystywaniu go do komunikacji długodystansowej. W Bibliotece PAN w Kórniku w spuściźnie Hoene-Wrońskiego zachowały się modele tego pojazdu.
Lista pism, które ogłosił za życia wynosi ponad sto pozycji (wszystkie po francusku). Przez współczesnych był krytykowany za zbyt wyniosły stosunek do otoczenia, co niewątpliwie było prawdą. Do tego nie wyrażał się jasno i zrozumiale dla otoczenia.

Zmarł 9 sierpnia 1853 roku w podparyskim Neuilly-sur-Seine, szepcząc przed śmiercią do żony:
„Boże Wszechmogący, miałem tyle jeszcze do powiedzenia”

Dorobek Hoene-Wrońskiego nie został do końca przebadany, a on sam pozostaje postacią kontrowersyjną pod wieloma względami, choć zyskał grupę gorących zwolenników swych pomysłów na uzdrowienie świata.
Jeszcze w okresie międzywojennym funkcjonował mający to na celu Instytut Mesjanistyczny, oraz Towarzystwo Hoene-Wrońskiego.

Grób i popiersie Wrońskiego na cmentarzu w Neuilly-sur-Seine. By Thomon - Own work, CC BY-SA 4.0, Link

Źródła:

• Życie i dzieło Józefa Marii Hoene-Wrońskiego - Piotr Pragacz [dostęp 24-08-2025]
• Rola metody genetycznej w doktrynie H.-Wrońskiego, „Przegląd filozoficzny”, 1936 nr 4, s.392–394. Jerzy Braun [dostęp 24-08-2025]
• Zbiory Biblioteki Narodowej [dostęp 24-08-2025]
• Giganci nauki - Hoene-Wroński Józef Maria [dostęp 24-08-2025]
• Józef Maria Hoene-Wroński | Open Library  [dostęp 24-08-2025]
• Władysław Tatarkiewicz, Historia filozofii, t. I-III
• Mirosław Bochenek, Prekursorzy Ekonomii Matematycznej w Polsce, 2008
• Jerzy Braun, Wrońskizm a nauki formalne, [Warszawa] 1939
• Jerzy Braun, Zarys filozofii Hoene Wrońskiego, Warszawa 2006
• Jerzy Braun, Problem metody genetycznej w filozofii Hoene Wrońskiego, Londyn 1971
• Stanisław Banach, Über das 'Loi suprème' von J. Hoene-Wronski, Bulletin de l`Académie Polonaise des Sciences et des Lettres, 1939 nr 1-3.
• Canons De logarithmes. Instructions et théorie. Avec Un Supplément Donnant La Résolution Générale De L'équation Du Cinquième degré. | Wronski Hoëné [dostęp 24-08-2025]

Józef Maria Hoene-Wroński, was born in Wolsztyn (Poland) on August 23, 1776 and died on August 9, 1853 in Neuilly-sur-Seine, France, on the outskirts of Paris.

Was a Polish messianist philosopher, mathematician, physicist, inventor, lawyer, occultist and economist. In mathematics, he is known for introducing a novel series expansion for a function in response to Joseph Louis Lagrange's use of infinite series. The coefficients in Wroński's new series form the Wronskian, a determinant Thomas Muir named in 1882. As an inventor, he is credited with designing some of the first caterpillar vehicles. He was a great opponent of Freemasonry and other secret societies that led people away from God.