Jan Kowalewski - Inżynier chemik, ponadprzeciętnie inteligentny matematyk, poliglota, kryptolog, specjalista dekryptażu. Współautor zwycięstwa w wojnie polsko - bolszewickiej w latach 1919 - 1921. Złamał wiele sowieckich depesz. Oficer Oddziału II Sztabu Głównego, współtwórca szyfrów stosowanych w Wojsku Polskim i dyplomacji przez wiele lat od 1920 r. Uczestnik i szef wywiadu w III Powstaniu Śląskim, attache wojskowy w Moskwie i Bukareszcie. Działacz polityczny OZON-u. W czasie II wojny światowej prowadził placówkę wywiadu w Lizbonie, potem w Budapeszcie. Podpułkownik dyplomowany Wojska Polskiego. Kawaler Orderu Virtuti Militari. Po wojnie pozostał na emigracji.
Urodził się 24 października 1892 roku w Łodzi, jako syn Józefa i Zdzisławy z Kowalskich. Ukończył Szkołę Handlową Zgromadzenia Kupców w Łodzi, maturę zdał w 1910 roku. W latach 1909–1912 studiował na Uniwersytecie w Liège w Belgii, otrzymując półdyplom z chemii technicznej (Inżynier, bez pracy magisterskiej i tytułu). Po studiach wrócił do Łodzi, a praktyki zawodowe odbywał w fabrykach chemicznych w Zgierzu. Jeszcze przed wybuchem wojny został zatrudniony na stanowisku inżyniera w Białej Cerkwi na Ukrainie. Zmobilizowany w czasie I wojny światowej, ukończył z wyróżnieniem szkołę oficerską w Kijowie, następnie zaś walczył przeciw wojskom państw centralnych na froncie białoruskim i rumuńskim. Służył w wojskach inżynieryjnych, w których spotkał się z łącznością wojskową w tym radiową. Jako urodzony poliglota opanował w sposób mistrzowski język rosyjski, słownictwo i specyfikę wojskową. Po bolszewickim zamachu stanu, wziął udział w akcji tworzenia oddziałów polskich; mianowano go wiceprzewodniczącym polskiego komitetu wojskowego na froncie rumuńskim. W grudniu 1918 r. dołączył do 4. Dywizji Strzelców gen. Lucjana Żeligowskiego, z którą w maju 1919 r. przedostał się do Polski w charakterze szefa komórki wywiadowczej jej sztabu.
III Powstanie Śląskie. Grupa oficerów 1 Dywizji Wojsk Powstańczych przed pałacem w Slawentzitz (Sławięcice). Na pierwszym planie pierwszy od lewej kpt. Jan Kowalewski | NAC, sygnatura: 1-H-437. Domena publiczna.
Jakie szyfry stosowano w okresie I wojny światowej, bolszewickiej wojny domowej i wojny polsko-sowieckiej?
Rosja sowiecka początkowo korzystała z części odziedziczonych systemów carskich, ale już w ciągu kilku lat stworzyła własną, znacznie bardziej rozwiniętą służbę kryptograficzną. Był to proces ewolucyjny, a nie całkowite zerwanie z przeszłością.
1. Lata 1917–1918 – okres przejściowy. Po rewolucji październikowej bolszewicy przejęli:
- carskie książki kodowe,
- instrukcje szyfrowe,
- sprzęt telegraficzny,
- część personelu kryptograficznego.
Nowa władza pilnie potrzebowała utrzymać łączność z frontami wojny domowej dlatego przez pewien czas używano zmodyfikowanych wersji dawnych szyfrów. Jednak bolszewicy zdawali sobie sprawę, że wiele carskich systemów mogło być już znanych Niemcom, Austro-Węgrom, a później także Polsce i państwom Ententy.
2. Wojna domowa (1918–1922) i wojna polsko - bolszewicka (3 stycznia 1919 – 18 października 1920 [traktat pokojowy zawarto 18 marca 1921]). W tym czasie pojawiły się nowe rozwiązania:
- nowe książki kodowe,
- nowe tablice podstawień,
- częściej zmieniane klucze,
- bardziej rozbudowane szyfry liczbowe.
Jednocześnie poziom bezpieczeństwa był bardzo zróżnicowany. Na niższych szczeblach dowodzenia nadal zdarzało się stosowanie prostych szyfrów lub nawet przesyłanie meldunków bez szyfrowania. Przełom nastąpił po utworzeniu struktur bezpieczeństwa państwa, takich jak Czeka (1917–1922), a następnie jej następców: GPU i OGPU. Już na początku lat 20. zaczęto tworzyć wyspecjalizowane komórki odpowiedzialne za projektowanie nowych szyfrów, ochronę łączności rządowej, kryptoanalizę obcych państw, kontrolę bezpieczeństwa radiowego.
Polski Sztab Generalny, konkretnie utworzone w maju 1919 roku Biuro Szyfrów pod kierunkiem por. Jana Kowalewskiego, nie tylko łamał sowieckie depesze, ale także stworzył własne, dość nowoczesne systemy szyfrowe.
Główne szyfry używane przez Wojsko Polskie w tym okresie to:
- Szyfr „S” (sztabowy) – najważniejszy i najbezpieczniejszy, stosowany w łączności Naczelnego Dowództwa z dowództwami armii i frontów. Był to szyfr frakcjonujący (łamany): tekst najpierw zamieniano na pary cyfr za pomocą kwadratu Polibiusza 5×5 z wpisanym hasłem (litery I/J łączono), a następnie uzyskany ciąg cyfr poddawano transpozycji kolumnowej według klucza liczbowego pochodzącego od drugiego hasła. Szyfr ten uchodził za bardzo odporny i nie został złamany przez Rosjan.
- Szyfr „K” (polowy) – prostszy szyfr przestawieniowy (transpozycyjny) oparty na kolumnowym przestawianiu liter z codziennie zmienianym hasłem. Służył do taktycznej łączności wewnątrz armii i na szczeblu dywizji, gdzie zależało na szybkości szyfrowania.
- Szyfr „R” (radiowy) – przeznaczony specjalnie do łączności radiowej niższych szczebli, łączący podstawienia i transpozycje. Był szybszy w użyciu niż „S”, przez co lepiej nadawał się dla radiostacji polowych.
- Oprócz tego posługiwano się kodeksami (książkami kodowymi) – np. „Kod telegraficzny”, „Kod operacyjny” – które przypisywały całym zwrotom i meldunkom krótkie grupy cyfr lub liter, co przyspieszało pracę i maskowało treść.
Własne bezpieczne szyfry, w połączeniu z całkowitym rozpracowaniem sowieckich systemów kryptograficznych (m.in. szyfru „Cezar” i przestawieniowego „klucza rewolucyjnego”), dały polskiej stronie gigantyczną przewagę wywiadowczą, której kulminacją było rozpoznanie planów nieprzyjaciela przed Bitwą Warszawską 1920 roku.
Na początku sierpnia 1919 roku Jan Kowalewski rozpoczął pracę w Sekcji Szyfrów (najbardziej utajnionej sekcji Oddziału II Sztabu Generalnego), zajmującej się nasłuchem zagranicznych depesz. Odpowiedzialny był tam za segregowanie depesz. Pewnego dnia, zastępując urlopowanego kolegę, dla zabicia czasu podjął próbę rozszyfrowania treści zawartych w sowieckiej depeszy. W ręce pełniącego dyżur przy telegrafie porucznika trafiły dwie depesze. Jedna adresowana była do dowództwa XII armii w Kijowie, a druga całkowicie zaszyfrowana z wyjątkiem pierwszego słowa „Delegat”. Szukając odpowiednich sekwencji liter wśród cyfr szyfrogramu udało mu się we wrześniu 1919 złamać szyfr i przeczytać depeszę. Do poszukiwania powtarzających się sekwencji znaków posłużył grzebień z wyłamanymi zębami, przesuwany wzdłuż linii tekstu. O tym sposobie przeczytał w noweli Edgara Alana Poe "Złoty żuk", gdzie główny bohater opowiadania jak złamał szyfr zastosowany przez pirackiego kapitana w celu ukrycia skarbu. Jako kryptoanalityk, obdarzony uzdolnieniami matematycznymi i wyobraźnią został w latach 1919–1924 organizatorem i naczelnikiem Wydziału II Radiowywiadu Biura Szyfrów Oddziału II Sztabu Generalnego Naczelnego Dowództwa. Rozbudował całą sieć stacji nasłuchowych połączonych ze Sztabem Generalnym za pomocą Telegraf Hughesa (zwany potocznie juzem). W Sekcji Szyfrów zatrudnił profesorów, wybitnych przedstawicieli polskiej szkoły matematycznej, profesorów Uniwersytetu Warszawskiego i Uniwersytetu Lwowskiego: Stanisława Leśniewskiego, Stefana Mazurkiewicza, Wacława Sierpińskiego oraz młodych asystentów matematyki. 1 czerwca 1919 został mianowany kapitanem.
Na przełomie sierpnia i września 1919 roku, Kowalewski złamał pierwsze klucze szyfrowe Armii Czerwonej, umożliwiające odczytanie korespondencji bolszewickiej z frontów wojny domowej na Ukrainie, w południowej Rosji i na Kaukazie. Złamał też szyfry Armii Ochotniczej i „białej” Floty Czarnomorskiej, a także szyfry Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej (URL), co pozwalało śledzić wydarzenia na terenach Rosji od Syberii po Piotrogród i od Murmańska po Morze Czarne. W styczniu 1920 roku rozpoczął także łamanie szyfrów niemieckich.
Od sierpnia 1919 do końca 1920 roku polski wywiad radiowy przejął kilka tysięcy szyfrogramów (głównie Armii Czerwonej), z czego w okresie letnich miesięcy 1920 ich liczba kształtowała się na poziomie 400–500 miesięcznie.
Szyfrogramy Armii Czerwonej przechwycone i odczytane przez kryptologów Oddziału II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego w sierpniu 1920. Centralne Archiwum Wojskowe. Domena publiczna.
Rezultaty pracy Jana Kowalewskiego dawały władzom Rzeczypospolitej – przede wszystkim szefowi Sztabu Generalnego, którym był gen. Stanisława Hallera i następnie od 22 lipca 1920 roku, gen. Tadeusz Jordan-Rozwadowski wgląd w najtajniejsze decyzje wszystkich stron konfliktu wojny domowej w Rosji: wojsk białej i czerwonej Rosji, wojsk Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej i Ukraińskiej Republiki Ludowej, a także innych państw sąsiadujących z Polską. W czasie Bitwy Warszawskiej w sierpniu 1920 informacje polskiego radiowywiadu zorganizowanego przez Kowalewskiego miały bezwzględnie rozstrzygający wpływ na decyzje strategiczne i w konsekwencji na rozmiar zwycięstwa Wojska Polskiego nad nacierającą na Warszawę Armią Czerwoną. Za swe zasługi Jan Kowalewski otrzymał w roku 1922 Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari.
Po zakończeniu wojny polsko-bolszewickiej został najpierw wysłany na Wileńszczyznę, a potem od 10 lutego 1921 oddelegowany na Górny Śląsk (podobnie jak wielu innych oficerów Oddziału II SG WP). Brał udział w polskich działaniach w czasie plebiscytu, był szefem wywiadu sztabu wojsk powstańczych w III powstaniu śląskim, brał udział w polskich działaniach w czasie plebiscytu.
Jeszcze w 1922 roku na prośbę płk. Masataki Yamawakiego, Jan Kowalewski rozszyfrował szereg depesz sowieckich przejętych przez Japończyków w Mandżurii. W 1923 roku na prośbę japońskiego sztabu i Akademii Wojskowej w Tokio, gen. Władysław Sikorski wysłał go do Tokio, gdzie poprowadził trzymiesięczne szkolenie z zakresu kryptografii dla oficerów japońskiego wywiadu. W niedługim czasie musiał przekazać japońskim adeptom sztuki wywiadu sposoby odczytywania różnych szyfrów sowieckich. Omawiano wszelkie sposoby ich szyfrowania i rozszyfrowywania, struktury szyfrów dyplomatycznych i wywiadowczych itd. Dzięki wizycie polskiego kapitana, poziom japońskiej kryptografii znacznie się podniósł. Został za to uhonorowany najwyższym wojskowym odznaczeniem Japonii – Orderem Wschodzącego Słońca V Klasy oraz pamiątkową szablą.
W latach 1925–1927 studiował w École Supérieure de Guerre w Paryżu. W latach 1928–1933 pełnił funkcję attaché wojskowego RP w Moskwie. W 1931 roku został mianowany na podpułkownika. Po uznaniu go w ZSRR za persona non grata, objął ataszat w Bukareszcie, gdzie pracował do roku 1937. Na obu placówkach wypełniał misje specjalne, zlecane mu przez darzącego go zaufaniem marszałka Józefa Piłsudskiego. Po powrocie do Polski został „szefem sztabu” Obozu Zjednoczenia Narodowego (luty–październik 1937), gdzie nie zagrzał długo miejsca, jako zwolennik współpracy z częścią opozycji. W tymże samym roku mianowano go dyrektorem powiązanego z Oddziałem II Sztabu Głównego państwowego przedsiębiorstwa „TISSA” (Towarzystwo Importu Surowców SA. | kwiecień 1938 - wrzesień 1939), którego zadaniem był import surowców strategicznych na potrzeby polskiego przemysłu wojennego.
We wrześniu 1939 oku, po ewakuacji do Rumunii, ppłk Kowalewski kierował bukareszteńskim komitecie ds. pomocy polskim uchodźcom. W styczniu 1940 roku udał się do Francji. W Paryżu, na zlecenie generała Sikorskiego, współtworzył plan skierowanej przeciw Niemcom alianckiej ofensywy na Bałkanach. Przed upadkiem Francji ewakuował się z Paryża i przez Hiszpanię dotarł do Portugalii, gdzie został członkiem komitetu ds. uchodźców, najpierw w Figueira da Foz, a następnie w Lizbonie.
- chorąży – 1 stycznia 1916 (Cesarska Armia Rosyjska)
- podporucznik – 1917 (Cesarska Armia Rosyjska)
- porucznik – 15 lipca 1918 (4 Dywizji Strzelców Polskich gen. Lucjana Żeligowskiego)
- kapitan – 1 czerwca 1919
- major – 31 marca 1924 r. ze starszeństwem z 1 lipca 1923 i z 71 lokatą w korpusie oficerów piechoty
- podpułkownik – ze starszeństwem z 1 stycznia 1931 w korpusie oficerów piechoty
- pułkownik – nadany prawdopodobnie na emigracji
- generał brygady – nadany pośmiertnie 22 września 2020
- Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 5247 (28 lutego 1922)
- Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski (pośmiertnie, 4 lipca 2012)
- Krzyż Niepodległości z Mieczami (17 marca 1932)
- Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1930)
- Krzyż Walecznych (trzykrotnie: po raz pierwszy w 1921
- Złoty Krzyż Zasługi (18 marca 1933)
- Śląski Krzyż Walecznych
- Odznaka „Znak Pancerny”
- Order Wschodzącego Słońca V klasy (Japonia, 1926)
- Krzyż Komandorski Orderu Korony Rumunii (Rumunia)
- Krzyż Oficerski Orderu Korony Rumunii (Rumunia)
- Order Palm Akademickich (Francja)
Źródła:
- W. Grott, Podpułkownik Jan Kowalewski (1892-1965), Gdańsk 2019
- Mierzwa J., Pułkownik Adam Koc. Biografia polityczna, Kraków: Towarzystwo Wydawnicze Historia Iagellonica, 2006, ISBN 83-88737-33-3.
- Grzegorz Nowik Zanim złamano Enigmę: Polski radiowywiad podczas wojny z bolszewicką Rosją 1918–1920. Wojskowe Biuro Badań Historycznych. Warszawa 2004, wyd. Oficyna Wydawnicza „Rytm” ISBN 83-7399-099-2.
- Wikipedia - Jan Kowalewski [Dostęp 20-05-2026]
- Jan Kowalewski. Kryptolog do zadań specjalnych, red. G. Nowik, S. Artymowski, Sulejówek–Emów–Warszawa 2023
- Jan Stanisław Ciechanowski, Szczególne osiągnięcia wywiadu polskiego (Rozdział VI). Misja ppłk. dypl. Jana Kowalewskiego w Portugalii, t. I, Ustalenia Polsko-Brytyjskiej Komisji Historycznej, praca zbiorowa pod red. Tadeusza Dubickiego, Darii Nałęcz, Tessy Stirling, Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, Warszawa 2004, s. 517–530.
- Jan Stanisław Ciechanowski, Działalność wywiadu polskiego w Portugalii i Hiszpanii w czasie II wojny światowej, [w:] Wkład polskiego wywiadu w zwycięstwo aliantów w II wojnie światowej. Akta konferencji naukowej zorganizowanej w Krakowie w dn. 20–22.10.2002 r. przez Polską Akademię Umiejętności, Muzeum Armii Krajowej, Towarzystwo Obrony Zachodnich Kresów Polski i Instytut Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego, red. Zdzisław Kapera, Wydawnictwo Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków 2004, s. 83–114.
- Ciechanowski Jan Stanisław, Pułkownik Jan Kowalewski – kontakty z władzami niemieckimi w czasie wojny, „Zeszyty Historyczne”, 144, 2003, s. 50–88.
- Ciechanowski Jan Stanisław, Bohaterowie polskiego wywiadu w II wojnie światowej. Ppłk. dypl. Jan Kowalewski (1892-1965) Strona zarchiwizowana [Dostęp 20-05-2026]
- Jan Stanisław Ciechanowski - Jan Kowalewski - bohater polskiego wywiadu [Dostęp 20-05-2026]
- Jan Kowalewski – geniusz, który wygrał wojnę... grzebieniem [Dostęp 20-05-2026]
- Jan Kowalewski – szpieg, który chciał skrócić wojnę [Dostęp 20-05-2026]
- Wojciech Grott: Podpułkownik Jan Kowalewski (1892–1965). Gdańsk: Wydawnictwo Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku, 2019. ISBN 978-83-65957-18-4
- Jan Kowalewski. Kryptolog do zadań specjalnych, red. G. Nowik, S. Artymowski, Sulejówek–Emów–Warszawa 2023
- Generał brygady Jan Kowalewski (1892-1965) – oficer wywiadu i kryptolog. Studia i szkice, red. D. Rogut, Łódź-Warszawa 2022
- Surowcowy antrakt : podpułkownik dypl. Jan Kowalewski jako dyrektor TISSA - Towarzystwa Importu Surowców SA (kwiecień 1938 - wrzesień 1939) [Dostęp: 12-07-2026]
- Jan Kowalewski - łódzki bohater Urząd Miasta Łodzi [Dostęp: 12-07-2026]
Warto odwiedzić:
Sekcja Szyfrów II Oddziału Sztabu Generalnego Wojska Polskiego według wyobrażenia AI OpenAI (ChatGPT / DALL·E)
Czytaj także: