Sergiusz Piasecki

"Nie był typem bandyty czy złodzieja, ale raczej typem awanturnika z XVII wieku zabłąkanym w nasze czasy" - Adam Pragier (adwokat Sergiusza Piaseckiego, działacz PPS)

Urodził się 19 maja (według kalendarza juliańskiego) czyli 31 maja według kalendarza gregoriańskiego (nowy styl) 1899 roku w Lachowiczach [nazwa pochodzi zapewne od Lachów – staroruskiego określenia Polaków] położonych w powiecie słuckim dawnego województwa nowogródzkiego, w pobliżu Baranowicz nad rzeką Wiedźmą wpadającą do Szczary będącej lewobrzeżnym dopływem Niemna.

Sergiusz Piasecki był nieślubnym dzieckiem zubożałego i zruszczonego polskiego szlachcica Michała Piaseckiego (naczelnika poczty w Mińsku) i domowej posługaczki, białoruskiej wieśniaczki Kławdii Kułakowicz, pochodzącej z miejscowej schłopiałej szlachty zagonowej. Według relacji Sergiusz Piaseckiego ojciec pozostał na terytorium sowieckim w Mińsku i zmarł w 1928 roku. Do jedenastego roku życia Sergiusz nosił nazwisko swojej matki. W dzieciństwie wychowywała go konkubina ojca, Filomena Gruszewska, kobieta nienawidząca młodego Sergiusza, maltretująca go fizycznie i psychicznie. Ojciec zajęty pracą niewiele się nim interesował. W domu rodzinnym rozmawiano wyłącznie po rosyjsku. Jako kilkunastoletni chłopak trafił do więzienia z powodu bójki w szkole. Uciekł z niego, po czym trafił do Moskwy, gdzie był świadkiem rewolucji październikowej oraz wielu tragiczny wydarzeń. Nabrał wtedy odrazy do ideologii bolszewickiej.

W trakcie rewolucji przyjechał do Mińska, gdzie związał się z lokalnym światem przestępczym. Wiele obserwacji tego tajemniczego świata oraz wątków autobiograficznych, autor zawarł w powieści "Trylogia złodziejska" ["Jabłuszko", "Spojrzę ja w okno" i "Nikt nie da nam zbawienia"] napisanej w latach 1945-47 i wydanej na emigracji w Rzymie.

Kiedy do miasta wkroczyły oddziały białoruskie walczące o istnienie niepodległej Białorusi, Sergiusz Piasecki zaciągnął się do nich. Wkrótce jednak zostały rozbite, więc przeszedł do polskiej Dywizji Litewsko-Białoruskiej, która w tym czasie zajęła Mińsk, podążając z ofensywą na wschód. Od 7 kwietnia 1920 do 10 stycznia 1921 roku, jako Białorusin, był uczniem 29. klasy „Zjednoczona polsko-białoruska” Szkoły Podchorążych Piechoty. Uczestniczył w obronie Warszawy podczas wojny polsko-bolszewickiej. 12 maja 1921 został zdemobilizowany. Po odejściu z armii został bez perspektyw i środków do życia. Tułał się po Wileńszczyźnie, imając się najróżniejszych zajęć, w tym szulerki, fałszowania czeków czy uczestnictwa w produkcji zdjęć pornograficznych.

W 1936 roku przebywając w więzieniu na Świętym Krzyżu opisał ten okres życia w zaginionej powieści "Drogą pod ściankę" (lub Drogą pod mur), którą po latach odtworzył pod tytułem "Żywot człowieka rozbrojonego". Powieści dotyczące pracy w wywiadzie - "Droga Pod Ściankę" i "Piąty etap" zatrzymała cenzura więzienna.

Sergiusz Piasecki w podaniu o przyjęcie do służby w wileńskiej policji z dnia 31 maja 1921, określa się jako „Białorus wyznania prawosławnego,w wieku lat 22, kawaler, absolwent szkoły powszechnej w Mińsku, technik i oficer" Dalej pisze:

"Z ósmej klasy gimnazjum w 1917 r. wstąpiłem na ochotnika do wojska rosyjskiego, doznałem kontuzji pod Baranowiczami, byłem odesłany na leczenie do Patigorska, Cierskiej ziemi, gdzie po wyzdrowieniu służyłem cztery miesiące w policji rosyjskiej jako wywiadowca wydziału kryminalnego (...) W 1918 r. wróciłem do Mińska, gdzie skończyłem szkołę nadzorców telegrafów i telefonów i do 8 sierpnia 1919 r. pracowałem jako nadzorca telegrafu w Mińsku. 8 sierpnia 1919 r. przy ofensywie bolszewickiej byłem ciężko ranny i przez okres dwóch miesięcy leżałem w szpitalu. 24 września 1919 r. wstąpiłem na służbę do Dyrekcji Telegrafów i Telefonów, gdzie pracowałem do 10 kwietnia 1920 roku. 14 kwietnia 1920 r. znowu na ochotnika wstąpiłem do polskiego wojska. Zostałem wysłany do Szkoły Podchorążych Piechoty w Warszawie, po skończeniu której byłem przydzielony jako podchorąży do oddziałów białoruskich w Łodzi, a później w Wilnie, gdzie służyłem do tego czasu" [tj. do 31 maja 1921]. 

Do policji Litwy Środkowej Piasecki został przyjęty 1 czerwca 1921 roku. Piasecki okazał się mało sumiennym policjantem i został wydalony ze służby 1 sierpnia 1921 roku. Kto zaproponował Sergiuszowi służbę w polskim wywiadzie wojskowym, dokładnie nie wiadomo. Najprawdopodobniej był to jeden z jego byłych dowódców z czasów służby w WP, dostrzegający jego predyspozycje psychofizyczne do pracy na terenie sowieckiej Białorusi.

W sierpniu 1922 roku został agentem Oddziału II Sztabu Generalnego WP. Dobra znajomość realiów ziem wschodnich II Rzeczypospolitej, a także języków rosyjskiego i białoruskiego wraz z lokalnymi dialektami uczyniły z niego świetnego wywiadowcę. Sergiusz Piasecki wiele autobiograficznych wątków dotyczących tego okresu zawarł w powieściach "Piąty etap", "Bogom nocy równi" oraz "Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy".

Do skromnej pensji agenta wywiadu Sergiusz Piasecki dorabiał przemytem przez granicę m.in. kokainy, narkotyku popularnego wśród sowieckich oficerów. Sam także uzależnił się od niej co w konsekwencji spowodowało zwolnienie ze służby w wywiadzie przy okazji likwidacji Ekspozytury Wywiadu Nr 6. Sergiusz został bez środków do życia, znajomości jakieś konkretnej cywilnej profesji, i co najważniejsze;  koncepcji co dalej, jak odnaleźć się w roli cywila po latach burzliwych przygód pogranicznego awanturnika. Wtedy zajął się pospolitym rozbojem - napadł pod Grodnem z rewolwerem na dwóch żydowskich kupców. Zachęcony powodzeniem akcji powtórzył ją, tym razem już z kolegą, wobec pasażerów kolejki wąskotorowej. Zadenuncjowała ich kochanka wspólnika, aresztowano ich w Wilnie, sąd skazał obu na karę śmierci. Awanturników uratowała wywiadowcza i wojenna przeszłość Sergiusza Piaseckiego - wyrok zmieniono na karę 15 lat więzienia.

Sergiusz Piasecki początkowo karę odbywał w więzieniu w Lidzie, później trafił do najcięższego więzienia II Rzeczypospolitej na Świętym Krzyżu. Więzienie Ciężkie na Świętym Krzyżu umieszczone było w zabudowaniach dawnego klasztoru benedyktynów na Świętym Krzyżu (Łysa Góra). Więzienie funkcjonowało w latach 1886–1945. Zapadł tam na gruźlicę, ale też nauczył się literackiego języka polskiego czytując Biblię i "Wiadomości Literackie". To właśnie wtedy zauważył ogłoszenie o konkursie na powieść i zaczął spisywać wspomnienia. Pisał w niewielkim brulionie, który zapełniał wielokrotnie z braku miejsca pisząc poziomo i następnie pionowo.

Sergiusz Piasecki był najsłynniejszym więźniem Świętego Krzyża. To tutaj, odsiadując wyrok za napad rabunkowy, nauczył się literackiej polszczyzny i napisał swoje pierwsze książki: „Piąty etap”, "Drogą pod ściankę" (zaginiona, odtworzona przez autora po latach pod tytułem Żywot człowieka rozbrojonego) oraz „Kochanka Wielkiej Niedźwiedzicy” dzięki której wyszedł na wolność. Rękopis trafił do rąk Melchiora Wańkowicza, który doprowadził do jej wydania. Książka okazał się wielkim bestsellerem. Sukces książki okazał się był także osobistym sukcesem autora. Prezydent Ignacy Mościcki nieustannie torpedowany przez zwolenników twórczości Piaseckiego, podpisał jego ułaskawienie i latem 1937 roku pisarz opuścił mury więzienne.

Twórczość:

• Piąty etap – autobiograficzna powieść o pracy agenta wywiadu na radzieckim pograniczu (napisana w więzieniu w kwietniu 1934 r., pierwodruk w 1938 r. Towarzystwo Wydawnicze „Rój”)

  Powieść napisana w 1934 roku opisująca realia pogranicza polsko-radzieckiego, lat 20. XX wieku. Akcja rozgrywa się w kilku miastach, głównie w Baranowiczach, oraz Mińsku. Bohaterem powieści jest Roman Zabawa, Białorusin, który wstępuje do polskiego wywiadu. Trudni się on tam głównie przenoszeniem wiadomości między krewnymi mieszkającymi po obu stronach granicy polsko-radzieckiej, ale także pomaga kilku osobom wydostać się z ZSRR. Ma charakter awanturniczy, co można zauważyć w czasie jego powrotów zza granicy. Powieść opisywana jest z perspektywy narratora, ale też w formie pamiętnika głównego bohatera. Ukazuje w ośmieszającym tonie sposób, w jaki bolszewicy zaprowadzali swoje rządy na terenie byłego carskiego imperium.

• Żywot człowieka rozbrojonego - pierwotnie Drogą pod ściankę (lub Drogą pod mur) – autobiografia z lat dzieciństwa i młodości. Napisana w więzieniu, zaginęła, Piasecki odtworzył ją po latach pod zmienionym tytułem Żywot człowieka rozbrojonego. (Londyn, B. Świderski 1962).

  Powieść obyczajowa wydana po raz pierwszy w 1962 w Londynie, aczkolwiek przygotowana przez autora już podczas jego uwięzienia na Świętym Krzyżu w 1936 roku. Utwór zawiera wiele wątków autobiograficznych. Akcja powieści, pisanej w formie wspomnień czy też pamiętnika głównego bohatera, rozgrywa się w latach 1921–1922, głównie w Wilnie. Jej bohaterem jest zdemobilizowany żołnierz wojny polsko-bolszewickiej. Książka poświęcona jest problematyce rozwarstwienia społecznego i życia biedoty wielkomiejskiej, pozbawionej perspektyw na zmianę losu; porusza również tematy zepsucia moralnego, prostytucji i przestępczości.                                                                                                                                                                                    

• Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy – opis życia przemytników na pograniczu polsko-radzieckim (napisana w więzieniu w 1935 r., pierwodruk w 1937 r. Towarzystwo Wydawnicze „Rój”)

  Centrum akcji jest miasteczko Raków, leżące przy samej granicy polsko-radzieckiej, „33 wiorsty od Mińska” (Litewskiego). Narratorem powieści jest Władek Łabrowicz, który z wojewódzkiego Wilna, gdzie nie mógł znaleźć pracy, przyjeżdża do Rakowa za namową dawnego kolegi z wojska, obecnie „maszynisty” (przewodnika przemytników) Józefa Trofidy, i dostaje u niego miejsce do zamieszkania oraz możliwość zarobku przy przemycie, czym głównie tam się trudniono. Bohater przeżywa przy tym zajęciu szereg przygód: złapanie i uwięzienie przez Sowietów, ucieczkę z pociągu wiozącego go na zesłanie, fałszywe oskarżenie, aresztowanie przez polską policję, ucieczkę z jej konwoju, ukrywanie się, stopniową utratę przyjaciół aż do kompletnej alienacji. Wciąż jednak trwa blisko granicy, której zakamarki zna na pamięć.

• Ruda Ewa – nowela (napisana w więzieniu w 1936 r.)                                                                                                                                                                                                                                              
• Bogom nocy równi – kontynuacja Piątego etapu (1938, Towarzystwo Wydawnicze „Rój”). S. Piasecki, Bogom nocy równi, Gdańsk 1989, Towarzystwo Wydawnicze „Graf”                                                     
• Sto pytań pod adresem „obecnej” Warszawy – memoriał polityczny (pierwotnie był to list do tygodnika „Odrodzenie”, napisany 27 kwietnia 1946, nieopublikowany w kraju; wydanie jako broszura: Rzym, 1947)                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    
• Trylogia złodziejska, powieść o środowisku przestępczym Mińska Litewskiego w latach 1918–1919 (Rzym, Instytut Literacki 1946-1947):
  • Jabłuszko 1946 r.
  • Spojrzę ja w okno… 1947 r.
  • Nikt nie da nam zbawienia… 1947 r.                                                                                                                                                                                                                                                                    
• 7 pigułek Lucyfera – groteska o pierwszych latach PRL po II wojnie światowej (Londyn, 1948)                                                                                                                                                                                  
• Strzęp legendy – nowela o losach okupacyjnych (Londyn, 1949)                                                                                                                                                                                                                                
• Zapiski oficera Armii Czerwonej – o okupacji Wilna i Lidy, oglądanej oczami sowieckiego wojskowego, satyra na radziecką propagandę, armię i państwo (Londyn, Gryf Publications 1957)                               
• Adam i Ewa– trudna miłość dwojga bohaterów wkomponowana w wojenną zawieruchę na Wileńszczyźnie w 1939 r. (pierwodruk jako prasowa powieść w odcinkach, 1963)                                                              
• Wieża Babel – lata okupacji i walki podziemnej na Wileńszczyźnie (oba tomy Londyn, Polska Fundacja Kulturalna 1964)                                                                                                                                       
  • Człowiek przemieniony w wilka – działalność na Kresach w latach 1939–1942                                                                                                                                                                                                 
  • Dla honoru Organizacji – działalność w Armii Krajowej w latach 1942–1943

Na krótko przed śmiercią Piasecki rozpoczął prace nad trzecim tomem Wieży Babel, który miał zamknąć lata 1943–1945

Sergiusz Piasecki zmarł 12 września 1964 roku w wieku 63 lat. 29 września 2025 roku odbył się jego powtórny pogrzeb na Powązkach wojskowych w Warszawie.

Uchwałą Sejmu z 26 września 2025 roku Sergiusz Piasecki został jednym z Patronów Roku 2026.

 Źródła:

• Tomasz Balbus. Sergiusz Piasecki (1899-1964). Szkic do biografii. „Pamięć i Sprawiedliwość”. t. 4 nr 2 (2024), 2024. [dostęp 10.01.2026]
• Krzysztof Polechoński: Żywot człowieka uzbrojonego: biografia, twórczość i legenda literacka Sergiusza Piaseckiego. Warszawa-Wrocław: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000
• Pisarz i antykomunista Sergiusz Piasecki partonem roku 2026 [dostęp 10.01.2026]
• Góra morderców | Oblaci.pl [dostęp 10.01.2026]
• Polskie Alcatraz. Ciężkie Więzienie na Świętym Krzyżu [dostęp 10.01.2026]
• Uroczystości pogrzebowe Sergiusza Piaseckiego na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach | IPN [dostęp 22.01.2026]

Czytaj także:

• Dla miłośników prozy Piaseckiego, Mackiewicza, ..., mapa Wilna z indeksem ulic, ważnych gmachów oraz instytucji użytku publicznego z roku 1937
• Raków - Mińsk. Mapy dla czytelników książek Sergiusza Piaseckiego [Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy, Bogom nocy równi, Piaty etap, Trylogia złodziejska]
• Mapa północnych okolic Wilna [Żywot człowieka rozbrojonego, Człowiek przemieniony w wilka, Dla honoru organizacji]