Księga Henocha inaczej 1 Księga Henocha (etiopska) – pseudoepigraficzna księga apokryficzna Biblii hebrajskiej i Starego Testamentu, jest częścią kanonu Biblii Etiopskiego Kościoła Ortodoksyjnego, ale nie należy do kanonu większości Kościołów katolickich i protestanckich.
Kim był Henoch?
Henoch to jedna z najbardziej tajemniczych postaci biblijnych. Interesujące jest to, że Biblia poświęca mu zaledwie kilka zdań, a mimo to wokół jego postaci powstała rozbudowana literatura opisująca niebiosa, aniołów, tajemnice kosmosu i przyszłość ludzkości. Żeby zrozumieć, kim był Henoch, trzeba rozdzielić trzy rzeczy: co mówi o nim Biblia, co dopowiada Księga Henocha oraz co możemy ustalić historycznie.
1. Henoch w Biblii - Człowiek, który nie umarł w zwyczajny sposób. Henoch pojawia się w Księdze Rodzaju 5, w genealogii potomków Adama. Według tego opisu:
- był synem Jereda,
- był ojcem Metuszelacha, znanego również jako Metusalech,
- żył 365 lat (Czy to wyłącznie liczba symboliczna, może kryje się za nią związek z dawną astronomią i kalendarzem?)
- chodził z Bogiem,
- następnie zniknął, ponieważ Bóg go zabrał.
Najważniejsze są słowa z Księgi Rodzaju 5,24: Henoch „chodził z Bogiem, a potem nie było go, gdyż zabrał go Bóg” - w przekładach polskich brzmienie może się nieznacznie różnić. To niezwykłe zakończenie jego historii. W genealogii tej przy większości postaci powtarza się informacja o śmierci. W przypadku Henocha narracja jest inna. Czy oznacza to, że Henoch nie umarł? Tekst nie opisuje jego śmierci, ale nie przedstawia też szczegółowo mechanizmu jego odejścia. Tradycja żydowska i chrześcijańska często interpretuje ten fragment jako wyjątkowe zabranie Henocha przez Boga, bez zwyczajnej śmierci. Właśnie ta tajemnicza wzmianka stworzyła przestrzeń dla późniejszych opowieści o jego niezwykłych podróżach.
2. Czy Henoch był zwykłym człowiekiem? - Z perspektywy biblijnej był patriarchą żyjącym przed potopem. Jednak jego wyjątkowa relacja z Bogiem sprawiła, że w późniejszych tradycjach stał się kimś znacznie więcej. Warto zauważyć, że istnieją dwie różne postacie o imieniu Henoch w Księdze Rodzaju:
- Henoch, syn Kaina, od którego nazwano miasto (Rdz 4,17).
- Henoch, syn Jereda i ojciec Metuszelacha, który „chodził z Bogiem” (Rdz 5,18–24). Ten Henoch jest bohaterem Księgi Henocha.
3. Henoch jako człowiek, któremu powierzono tajemnice. - W samej Biblii kanonicznej nie znajdziemy opisu jego podróży po niebiosach. Takie historie rozwijają teksty przypisywane Henochowi, powstające wiele stuleci po epoce, w której umieszcza go narracja biblijna. W Pierwszej Księdze Henocha patriarcha otrzymuje wizje sądu, poznaje los zbuntowanych aniołów i ogląda tajemnicze obszary świata. W innych tradycjach henochicznych jego postać zostaje jeszcze bardziej wywyższona.
W późniejszej mistyce żydowskiej pojawia się utożsamienie Henocha z Metatronem - potężną istotą anielską. Nie jest to jednak stwierdzenie z Księgi Rodzaju ani powszechna nauka wszystkich tradycji żydowskich. To rezultat wielowiekowego rozwoju interpretacji.
4. Czy Henoch był prawdziwą postacią historyczną? - Nie ma niezależnych dowodów historycznych, które pozwalałyby potwierdzić jego istnienie w sposób porównywalny z dobrze udokumentowanymi postaciami historycznymi. Nie oznacza to automatycznie, że nie istniał. Oznacza, że nie potrafimy tego rozstrzygnąć na podstawie dostępnych źródeł.
Z punktu widzenia historii religii możemy natomiast badać coś, co jest dobrze udokumentowane: rozwój tradycji przypisujących Henochowi objawienia. Rękopisy znad Morza Martwego pokazują, że literatura henochiczna była znana już w starożytności, przed powstaniem chrześcijaństwa.
Co najbardziej w tej postaci zastanawia? Nie to, że Henoch miał rzekomo odwiedzać niebiosa, ale to, że jego historia zaczyna się od tak krótkiego zdania: chodził z Bogiem, a potem zniknął. Ta lakoniczność pozostawia ogromną przestrzeń do interpretacji. Kolejne pokolenia próbowały odpowiedzieć na pytania, których Księga Rodzaju nie rozstrzyga:
- dokąd został zabrany?
- co miał zobaczyć?
- dlaczego właśnie on?
- czy otrzymał wiedzę niedostępną innym ludziom?
- czy jego historia ma znaczenie symboliczne, religijne, czy oba naraz?
Nie mamy pewnych odpowiedzi na wszystkie te pytania. Mamy za to fascynujący zapis tego, jak rozwijała się ludzka próba zrozumienia tajemnicy istnienia.
.
1 Księga Henocha dzieli się na pięć części, często nazywanych “Pięcioksiągiem Henocha” (na wzór Pięcioksięgu Mojżeszowego). Powstawały w różnych okresach, a późniejsza redakcja połączyła je w całość.
- Księga Czuwających (rozdz. 1-36). Opowiada o upadku aniołów, narodzinach olbrzymów, wstawiennictwie Henocha za Czuwającymi i jego wędrówkach po niebie i krainach zaświatów. To najstarsza część, zapewne z III w. p.n.e.
- Księga Podobieństw (rozdz. 37-71). Zawiera trzy “podobieństwa” (przypowieści) o sądzie ostatecznym, o sprawiedliwych i o postaci zwanej Synem Człowieczym lub Wybranym. Jest to najpóźniejsza część, zwykle datowana na I w. p.n.e. lub I w. n.e. Nie znaleziono jej w Qumran, co jest jednym z powodów, dla których jej datowanie bywa dyskutowane.
- Księga Astronomiczna (rozdz. 72-82), zwana też Księgą Świateł Niebieskich. Opisuje ruch słońca, księżyca i gwiazd oraz kalendarz słoneczny liczący 364 dni. Jest również bardzo stara, być może z III w. p.n.e.
- Księga Snów (rozdz. 83-90). Zawiera dwie wizje, w tym potop oraz tzw. Apokalipsę Zwierząt, czyli alegoryczny przegląd historii Izraela, w której ludzie są przedstawieni jako zwierzęta.
- List Henocha (rozdz. 91-108). Zawiera upomnienia i pouczenia moralne, Apokalipsę Tygodni (historia świata podzielona na tygodnie), zapowiedzi sądu nad grzesznikami oraz pociechę dla sprawiedliwych. Na końcu jest krótki dodatek o narodzinach Noego (rozdz. 106-107).
Podział na rozdziały jest umowny, a w różnych tłumaczeniach i rękopisach tekst może się nieco różnić. Pełny tekst 1 Księgi Henocha (tzw. Henocha etiopskiego) zachował się w całości wyłącznie w języku gyyz (staroetiopskim). Wersja ta została włączona do kanonu Pisma Świętego Etiopskiego Kościoła Ortodoksyjnego. W tradycji zachodniej (katolickiej, prawosławnej i protestanckiej) dzieło to jest uznawane za apokryf lub pseudepigraf (utwór podrobiony, przypisany postaci biblijnej).
Ponieważ tłumacze dysponują różnymi rękopisami etiopskimi (z których część zawiera błędy kopistów), a także fragmentami greckimi i aramejskimi, w przekładach (np. na język polski w tłumaczeniu ks. prof. Ryszarda Rubinkiewicza) można spotkać różnice w numeracji wersetów lub drobne przesunięcia w strukturze tekstu.
cdn.
Wersja angielska
Słowiańska Księga Henocha, czyli 2 Henoch, jest odrębnym tekstem od etiopskiej 1 Księgi Henocha i warto ją analizować osobno. Szczególnie interesujące są jej opisy podróży Henocha przez kolejne niebiosa, jego spotkań z istotami niebiańskimi oraz przemiany, której ma doświadczyć.


