Tatra 813 to ciężka, czechosłowacka, specjalna ciężarówka terenowa, zaprojektowana i produkowana w latach 1967–1982 w Zakładach Tatra znajdujących się w miejscowości Bánovce nad Bebravou (Słowacja). Podstawowym modelem tej serii była wojskowa wersja 8x8 KOLOS, zdolna do ciągnięcia przyczep o masie całkowitej do 100 ton. Wyprodukowano również cywilne wersje 6x6 i 4x4. W ciągu piętnastu lat produkcji zbudowano łącznie 11 751 pojazdów we wszystkich wersjach, z których większość wyeksportowano – głównie do ZSRR, NRD, Rumunii oraz Indii.
Pierwszy prototyp samochodu Tatra 813 (pierwszej czechosłowackiej, czteroosiowej ciężarówki) został zaprojektowany i wykonany w 1960 roku, maksymalnie wykorzystując zespoły montażowe już produkowanego modelu Tatra 138. Nie był to jednak pełnoprawny samochód, a jedynie beznadwoziowe, ośmiokołowe podwozie z czterema nieosłoniętymi siedzeniami umieszczonymi na błotnikach dwóch pierwszych osi. Osobliwy wygląd tej konstrukcji podkreślała motocyklowa osłona z pleksiglasu znajdująca się przed siedzeniem kierowcy. Prototyp posłużył do zdobycia doświadczenia z pierwszym czteroosiowym czechosłowackim samochodem, ale dalszy rozwój był ograniczony, ponieważ fabryka w Bánovcach koncentrowała się na produkcji wszystkich modyfikacji modelu Tatra 111 oraz ciężkiego ciągnika balastowego Tatra 141. Niemniej jednak nie zapomniano całkowicie o ośmiokołowym podwoziu, sporadycznie przeprowadzano nim testy jezdne.
Na początku 1964 roku oficjalnie wznowiono prace nad ośmiokołowym podwoziem, ciągnikiem wojskowym, tym razem projekt rozpoczęto „od zera”, a prototyp Tatry 813, zaprezentowany w Bánovcach na Zjeździe Robotników w sierpniu 1964 roku. Nowy prototyp Tatra 813 miał wspólne z seryjnymi samochodami Tatra 138 jedynie podstawowe elementy 12-cylindrowego silnika T930 o pojemności skokowej 17 643 cm³ i mocy 250 KM (w T 138 był to 8-cylindrowy silnik T928 o pojemności skokowej 11 762 cm³ i mocy 180 KM). Silnik był połączony z pięciobiegową skrzynią biegów oraz dwoma reduktorami, dzięki takiemu rozwiązaniu, pojazd miał łącznie 20 biegów do przodu i 4 biegi wsteczne. Dzięki swojej konstrukcji pojazd był w stanie pokonać rów o szerokości do 1,5 metra, przeszkody pionowe o wysokości do 60 centymetrów i poruszać się z przechyłem bocznym do 30°. Parametry te do dziś są unikatowe na skalę światową i nie zostały przekroczone przez żadną z modyfikacji kolejnego modelu Tatra 815.
Oprócz podwozia, samochód różnił się od poprzednich modeli Tatra również montaże opon o szerokim profilu na wszystkich osiach (z funkcją centralnego pompowania), przestronną, wysuniętą do przodu kabiną tramwajową oraz ogólnie nowoczesnymi kanciastymi kształtami pojazdu. Do końca 1964 roku powstały 4 prototypy i rozpoczęto przygotowania do produkcji seryjnej.
Pierwsze podwozie z serii weryfikacyjnej liczącej 50 egzemplarzy, zjechało z linii montażowej w piątek, 24 marca 1967 roku. W związku z rozluźnieniem reżimu komunistycznego w Czechosłowacji rozważano wówczas możliwość wykorzystania wojskowego Tatra 813 również w sektorze cywilnym, jako następcy przestarzałych ciągników balastowych Tatra 141 (bazujących na prawie 30-letniej konstrukcji Tatra 111). W 1969 roku biuro głównego konstruktora zakładów w Bánovcach nad Bebravou wprowadziło zatem nowe modele cywilnych ciągników balastowych z napędem 4×4 (do przyczep o masie do 60 ton), 6×6 (do 80 ton) i 8×8 (do 100 ton), które zostały również uzupełnione o warianty podwozia dla pojazdów budowlanych. Następnie weszły do produkcji seryjnej: ciągniki siodłowe, podwozia pod zabudowy dźwigowe. Powstała wersja prototypowa wywrotki Tatra 813 w wersji 6×6, mająca zastąpić przestarzałe wywrotki Tatra 147. We współpracy z zachodnioniemiecką firmą SEMEX powstał potężny ciągnik lotniskowy zdolny do obsługi samolotów o masie do 300 ton. Jednak ze względu na uwarunkowania polityczne Tatra praktycznie nie miała pozwolenia na eksport pojazdów specjalnych (wojskowych pojazdów strategicznych) do krajów NATO, więc projekt ciągnika lotniskowego nie był rozwijany. Powstały prototyp prawdopodobnie pełnił swoją funkcję na lotnisku Ruzyně.
Silnik:
Podstawowy silnik modelu to czterosuwowy, wysokoprężny, chłodzony powietrzem, widlasty, 12 cylindrowy silnik oznaczony Tatra 930, wywodzący się z widlastego, 8 cylindrowego silnika napędzającego samochód Tatra 138 o oznaczeniu T928.
- Oznaczenie - Tatra 930 (T930)
- Typ - czterocylindrowy, wysokoprężny
- Układ chłodzenia - powietrzem, centralny wentylator umieszczony między oboma rzędami cylindrów, napędzany z tylnego końca wału korbowego przez przekładnię zębatą za pośrednictwem sprzęgła hydrokinetycznego sterowanego termostatem. Zapewnia to automatyczną kontrolę temperatury silnika
- Ilość cylindrów - 12 w układzie V umieszczonych pod kątem 75o
- Średnica x skok tłoka - 120 x 140 mm
- Objętość skokowa - 17643 cm3
- Kolejność zapłonu - 1-8-5-10-3-7-6-11-2-9-4-12, wtrysk bezpośredni
- Układ rozrządu - OHV, pojedynczy wałek rozrządu dla zaworów dolotowych i wydechowych, umieszczony między dwoma rzędami cylindrów, napędzany przekładnią zębatą z tylnego końca wału korbowego, tak jak wentylator i pompa wtryskowa
- Stopień kompresji - 16.5:1
- Maksymalna moc silnika - 198.6 kW ± 5% kW przy 2000 obr./min.
- Maksymalny moment obrotowy - 990 Nm przy 1300 obr./min.
- Układ smarowania - ciśnieniowy, obiegowy, miska olejowa pod silnikiem, sucha skrzynia korbowa, układ jest wyposażony w chłodnicę oleju umieszczoną przed wentylatorem
- Pojemność układu smarowania - 32 litry
- Instalacja elektryczna - 24 V
- Akumulatory - 2 x 12 V/165 Ah
- Prądnica - 24 V, 500 W
- Rozrusznik - 24 V, 2 x 4,4 kW, wodoodporny, 2 sztuki dla łatwiejszego rozruchu w zimie
- Zużycie paliwa - 44,0 ± 5% l / 100 km (ON)
- Masa suchego silnika - 1035 kg
Powstał także prototypowy ośmiocylindrowy silnik benzynowy. Wyprodukowano w 10 egzemplarzy, z uwagi na małą przydatność dla projektu Tatra 813 projekt zarzucono.
Podwozie:
Tatra 813 była produkowana w następujących podstawowych typach podwozia:
- ciągnik blastowy [krótka kabina, 4x4 - jedna oś skrętna, zawieszenie przednie i tylne na resorach wzdłużnych | długa kabina, 6x6 - dwie osie skrętne, zawieszenie przednie i tylne na resorach wzdłużnych | długa kabina, 8x8 KOLOS - dwie osie skrętne, zawieszenie przednie i tylne na resorach wzdłużnych],
- ciągnik siodłowy [krótka kabina, 4x4 - jedna oś kierowana, zawieszenie przednie i tylne na drążkach skrętnych | krótka kabina, 6x6 - jedna oś skrętna, zawieszenie z drążkami skrętnymi z przodu, resory wzdłużne z tyłu],
- podwozia pod zabudowę [krótka kabina, 4x4 - jedna oś kierowana, zawieszenie przednie i tylne na drążkach skrętnych | krótka kabina, 6x6, - dwie osie skrętne, zawieszenie przednie i tylne na resorach wzdłużnych | krótka kabina, 8x8 - dwie osie skrętne, zawieszenie przednie i tylne na resorach wzdłużnych | długa kabina, 8x8 KOLOS - dwie osie skrętne, zawieszenie przednie i tylne na resorach wzdłużnych].
Podwozie T813 to centralną rurą nośną "Koncepcja Tatra" z opartą na niej ramą podłużnicową służącą do montażu kabiny, elementów i mechanizmów pomocniczych oraz zabudowy użytkowej samochodu. Rura centralna składa się z przedniego mechanizmu, elementu przejściowego, następnie znajduje się reduktor oraz tylne mechanizmy różnicowe. Nad reduktorem znajduje się skrzynia biegów, elementy napędu oraz silnik osadzony w silentblockach nad przednim mechanizmem różnicowym. Mechanizmy różnicowe w tym mechanizmy międzymostowe są wyposażone w blokady, włączane elektropneumatycznie.
Koła były wyposażone w centralny systemem pompowania opon. Kompresor w sytuacjach bojowych był w stanie wytworzyć ciśnienie nawet w oponie z dwunastoma przebiciami zapobiegając jej deformacji. Centralny system regulacji ciśnienia w oponach był także bardzo przydatny podczas pokonywania różnych przeszkód terenowych i zmieniającym się rodzaju podłoża (śnieg, piasek, teren podmokły, droga utwardzona)
Przegląd oferowanych typów podwozi samochodu Tatra 813 | Autor: Vander – Vlastní dílo, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=163676466
Podstawowe parametry podwozia i układu przeniesienia napędu Tatry 813:
Podstawą konstrukcyjną jest centralna rura "Koncepcji Tatra" oraz rama pomocnicza podpierająca zabudowę oraz kabinę kierowcy. Silnik jest wsparty na poduszkach metalowo-gumowych nad przednim mechanizmem różnicowym. Mechanizmy różnicowe wyposażone w blokady elektropneumatyczne.
- Typ - Tatra 813 NT 4x4 | żuraw AD 125 T813 | TP 4x4 T813 | TP 6x6 T813 | 8x8 Kolos T813 | 8x8 S1 | podwozia żurawi,
- Oś przednia w Tatra 813 NT 4x4 | żuraw AD 125 T813 | TP 4x4 T813 - składa się z dwóch niezależnych wahliwych półosi resorowanych drążkami skrętnymi oraz amortyzatorami hydraulicznymi, przekładnia główna mocowana bezpośrednio w rurze centralnej,
- Oś przednia w TP 6x6 T813 | 8x8 Kolos T813 | 8x8 S1 | podwozia żurawi -
- Oś tylna w - Tatra 813 NT4x4 | żuraw AD 125 T813
- Oś tylna w TP 4x4 T813 | TP 6x6 T813 -
- Oś tylna w 8x8 Kolos T813 | 8x8 S1 | podwozia żurawi -
- Obręcz koła - stalowe, rozmiar w zależności od wersji: 12.25 x 22.5", 13 x 22.5" lub 14 x 22.5"
- Ogumienie - w zależności od wersji: 16 x 22.5" lub 18 x 22.5"
- Napęd -
- Przekładnia kierownicza - mechaniczna przekładnia ślimakowa z hydraulicznym wspomaganiem,
- Układ hamulcowy - dwuobwodowy pneumatyczny uruchamiany pedałem działający na bębny wszystkich kół, hamulec postojowy mechaniczny taśmowy na bębnie na wyjściu ze skrzyni biegów nad rurą nośną, dodatkowo górski hamulec silnikowy czyli przesłona dławiąca wydech spalin, uruchamiana przyciskiem na desce rozdzielczej,
- Rozstaw kół przednich -
- Rozstaw kół tylnych -
- Rozstaw pomiędzy osiami -
- Prześwit -
- Przełożenie przekładni głównych -
- Skrzynia biegów -
- Przełożenia -
- Reduktor terenowy -
- Sprzęgło - suche, dwu tarczowe sterowane mechanicznie ze wspomaganiem podciśnieniowym,
- Ładowność -
- Masa własna -
- Prędkość maksymalna -
Kabina:
Galeria zdjęć:
w przygotowaniu
Źródła:
- Tatraportal - Tatra 813 [Dostęp 9-05-2026]
- Truck Encyklopedia [Dostęp 9-05-2026]
- Historia Tatry 813 Krystian Pyszczek [Dostęp 9-05-2026]
- Tatra 813 na portalu Wikipedia [Dostęp 9-05-2026]
Czytaj także:
- Tatra 111 - ciężarówka skonstruowana na zamówienie Wehrmachtu
- Tatra 138 następca legendarnej ciężarówki Tatra 111
- Tatra 148
- Szkic historii rozwoju konstrukcji wysokoprężnego silnika widlastego Tatra
- Inż. Hans Ledwinka - twórca Koncepcji Tatra
Poniżej ciekawy film z fatalnym dubbingiem automatycznym. Warty uwagi zamieszczenia w nim wielu archiwalnym ujęć i zdjęć.
Części zamienne do samochodów Tatra 138, Tatra 148 oraz Tatra 813
